Geniş Zaman

Önceki derste öğrendiğin günlük eylem fiillerini hatırla; bu kez aynı eylemi farklı öznelerle düşün.

İki arkadaşın hafta içi ve hafta sonu alışkanlıklarını kıyaslaması.

Mina’nın cümlesini, kendi cümlenle karşılaştır. Aynı eylemi anlatan fiilde neden küçük bir fark var? Bir özne ve eylem fiilini birleştirerek olumlu geniş zaman cümlesi kurmayı, ayrıca üçüncü tekil kişide fiil biçimini seçmeyi açıklayabileceksin.

Özne ve fiilin eşleşmesi

Geniş zaman, düzenli olarak yapılan eylemleri ve genel gerçekleri anlatır. Olumlu bir cümlenin temel sırası şöyledir: önce özne, sonra fiil. Örneğin I read ifadesinde I işi yapan kişiyi, read yapılan eylemi gösterir. Cümleyi tamamlamak için eylemin yerini ekleyebilirsin: I read in the library.

Özne, fiilin hangi biçimde kullanılacağını belirler. I, you, we, they özneleriyle fiilin yalın biçimi kullanılır. Örneğin You study, We study ve They study cümlelerinde fiil değişmez. Burada you, tek bir kişiye ya da birden fazla kişiye seslenebilir; fiil biçimi yine aynıdır.

Üçüncü tekil kişideki ek

Tek bir kişi veya şeyden söz eden he, she, it özneleriyle olumlu cümlede temel fiile genellikle -s eklenir. Bu, öznenin tekil olduğunu fiil üzerinde de gösterir: I read karşısında She reads. Eylem aynıdır; değişen, özneyle uyum sağlayan fiil biçimidir.

Bu farkı tek bir fiille gör:

• I walk to campus.
• Mina walks to campus.
• We drink tea.
• Mina drinks tea.

İlk ve üçüncü örnekte özneler I ve we olduğu için fiiller yalın kalır. İkinci ve dördüncü örnekte Mina tek bir kişiyi temsil eder; bu nedenle walk biçimi walks, drink biçimi drinks olur. İsim özne kullandığında da öznenin tek bir kişi olup olmadığını düşün. Kişinin adının Mina olması kuralı değiştirmez.

Cümleyi kurup denetleme

Dört olumlu cümle kurarken önce özneyi seç, ardından eylemi ekle. Son olarak, özne tek bir kişi veya şeyse fiilin -s alıp almadığını kontrol et. Örneğin I study ve They study yalın fiille kurulur; Mina studies ise tek bir kişiyi anlattığı için farklıdır. Şimdilik bu kartta fiile gelen temel -s biçimine odaklan. Bazı fiillerde yazım değişikliği görülür; bu biçimleri ayrıca inceleyeceğiz.

Yaygın bir hata, tekil özne gördüğünde her fiile düşünmeden aynı eki eklemektir. Önce öznenin kim olduğunu ve fiilin yalın biçimini belirle. Sonra üçüncü tekil kişi olup olmadığını kontrol et. Böylece Mina drink yerine doğru biçim olan Mina drinks cümlesini seçebilirsin. Kendi cümlelerinde farklı özne ve eylemleri eşleştirirken de bu iki adımlı denetimi uygula.

• My friends walks to class. doğru bir cümle midir? My friends birden fazla kişiyi anlatır, bu nedenle fiil yalın biçimde kalır: My friends walk to class..
• Tek bir kişiyi anlatan özneyle hangi cümle uyumludur? Lena tek bir kişidir, bu nedenle olumlu geniş zaman cümlesinde fiil cooks olur.
• Our professor ___ in the library. Uygun fiil biçimini yaz. Our professor tek bir kişiyi gösterir, bu nedenle read fiili reads biçimine gelir.

Günlük eylem fiillerini tanıyorsun; şimdi aynı eylemi yapan kişiye göre fiilin nasıl değiştiğini karşılaştır: I walk ve She walks.

I/You/We/They (Yalın) vs He/She/It (+s / +es / +ies) karşılaştırması.

Özne fiil biçimini nasıl etkiler?

Olumlu geniş zaman cümlesinde özne, eylemi kimin yaptığını gösterir. Özne I, you, we, they olduğunda fiil temel biçiminde kalır. Özne he, she, it olduğunda fiilin sonuna çoğunlukla -s gelir. Bu değişiklik, cümledeki kişiyi fiilin biçiminden de tanımamızı sağlar.

1. Önce özneyi belirle. He, she ya da it görüyorsan öznenin üçüncü tekil kişi olduğunu fark et.
2. Ardından günlük eylem fiilini seç. Örneğin walk, yürümek eylemini anlatır.
3. Özne üçüncü tekil kişiyse fiile gerekli eki ekle. Böylece She walks cümlesi oluşur.

Buradaki somut karşılaştırma, aynı yürüyüş yolundan geçen iki öğrencidir. Bir öğrenci kendisi hakkında I walk to class der. Arkadaşını anlatırken She walks to class der. Eylem aynı kalır, özne değişir ve üçüncü tekil kişiyle fiil de biçim değiştirir. Türkçede “yürürüm” ve “yürür” derken fiilin kişiyle değişmesi bu farkı hatırlatabilir. İngilizcede ise özne zamiri ayrıca kullanılır ve değişiklik çoğunlukla fiilin sonundaki -s ile görünür.

Aynı fiille kurulmuş örnekler

İlk örnekte özne he, fiil read ve günlük etkinlik kitap okumaktır. Özne üçüncü tekil kişi olduğu için sonuç He reads a book. olur. Hemen ardından benzer bir cümle düşün: She öznesi ve read fiiliyle, bir öğrencinin her gün kitap okuduğunu anlat. Özne yine üçüncü tekil kişidir; bu nedenle doğru cümle She reads a book every day. olur.

Bu iki cümlede özne değişmesine rağmen fiilin sonundaki ek korunur. He ve she, farklı kişileri anlatır; ikisi de üçüncü tekil kişidir. Kişinin cinsiyeti fiilin ekini değiştirmez. Aynı kural bir kişinin adıyla da görülür: Mina reads a book. Burada özne bir ad olsa da tek bir kişiyi anlatır.

Fiil biçimlerini karşılaştır

Aşağıdaki görünüm, aynı eylemin farklı öznelerle nasıl kurulduğunu gösterir. Bu karşılaştırmada yeni bir zaman biçimi arama; yalnızca özne ile fiil arasındaki uyumu izle. I walk ve They walk cümlelerinde fiil temel biçimdedir. He walks ve She walks cümlelerinde üçüncü tekil kişi eki görülür.

Kampüsteki cümleler

Aşağıdaki kısa konuşmada iki öğrenci, günlük eylemlerini anlatıyor. Özneleri ve fiil biçimlerini yan yana incele. I ile walk biçimi, Maya ile walks biçimi kullanılıyor.

Bu konuşmada I walk kişisel bir eylemi, Maya walks ise başka bir kişinin eylemini bildirir. Son cümledeki She studies örneği de aynı özne-fiil uyumunu gösterir. study fiilinde yazım değişikliği vardır: sonundaki sessiz harf ve y nedeniyle biçim studies olur. Şimdilik önemli olan, öznenin tek bir kişiyi anlattığını fark edip fiili bu özneye uygun seçmektir.

• Nora öznesi tek kişidir. Nora drink tea. doğru mu? Tek bir kişiyi anlatan ad üçüncü tekil kişidir. Olumlu cümlede doğru fiil biçimi drinks olur.
• He öznesiyle hangi olumlu cümle doğrudur? He üçüncü tekil kişi olduğu için read fiili reads biçimini alır.
• Lena ___ breakfast at home. Fiilin doğru biçimini yaz. Lena tek bir kişiyi anlattığı için olumlu cümlede eat fiili eats olur.

Geniş Zaman Fiil Çekimi ve Şahıs Eşleştirmesi

• I live in London. — Londra’da yaşıyorum (1. tekil şahıs yalın fiil).
• He lives in London. — O Londra’da yaşar (3. tekil şahıs -s takısı alır).
• She teaches English. — O İngilizce öğretir (-es takısı alır).
• They play football. — Onlar futbol oynarlar (çoğul özne yalın fiil).
• We speak Turkish. — Biz Türkçe konuşuruz.

Sabah yaptığın günlük eylemleri artık fiillerle ifade edebiliyorsun; burada önemli olan, cümledeki öznenin o fiil biçimiyle uyumunu korumaktır.

Bir rutin konuşmasında özne ve fiil

Bir kişi kendi rutinini anlatırken kullandığı fiil biçimi, başka bir kişinin rutinini anlatırken her zaman aynı kalmaz. Bu farkı, aynı kampüs sabahındaki iki öğrenciyi karşılaştırarak izleyelim. Önce cümlenin kimin hakkında olduğunu belirliyoruz. Sonra o özneye uygun fiil biçimini seçiyoruz. Böylece fiili ezberden değil, cümlenin öznesine bakarak kuruyoruz.

Aşağıdaki konuşmada Ece kendi yaptıklarını anlatıyor. Mina’nın rutininden söz ettiğinde özne değişiyor. Her olumlu cümlede özne ile fiil birlikte değerlendirilmelidir.…

Günlük eylem fiillerini anlamlarıyla zaten tanıyorsun; şimdi yeni bir görevde özneyle fiil biçimini eşleştirerek cümleleri doğru kur.

Özne-fiil uyumunu gerçek bir programda kullanma

Kampüsteki çalışma panosunda herkesin rutinini kısa cümlelerle yazman gerekiyor. Burada önemli olan yalnızca doğru fiili bilmek değil, cümledeki öznenin kim olduğunu bulup fiili ona göre seçmektir. Aynı eylem farklı öznelerle anlatılabilir, fakat her özne fiilin aynı biçimini kullanmaz.

Önce panodaki şu iki cümleyi karşılaştır:

• I read in the library.
• Mina reads in the library.

Eylem değişmedi. Her iki kişi de kütüphanede okuyor. Değişen, öznenin I yerine Mina olmasıdır. Mina, tek bir kişiyi anlattığı için fiil üçüncü tekil kişi biçimini alır. Bu küçük ek, okura eylemi kimin yaptığını cümlede açıkça gösterir.

Tabloyu okurken önce özneyi bul, sonra fiilin biçimini denetle. Mina yerine they geldiğinde fiil de reads biçiminden read biçimine döner. Birden fazla kişi anlatıldığında fiile üçüncü tekil kişi eki eklenmez. Bu yüzden cümle kurarken fiile hemen bakmak yerine önce özneyi belirlemek güvenilir bir alışkanlıktır.

Fiil biçimini özneye göre seç

Aşağıdaki çekim tablosu, aynı günlük eylemin farklı öznelerle nasıl kullanıldığını gösterir. Bu kartta yalnızca olumlu cümleler yer alıyor. Olumsuz biçimler başka bir cümle yapısı gerektirdiğinden, burada hedeflenen eşleştirmeye eklenmiyor.

Bir cümlede özel ad görürsen, onu kişi zamiriyle değiştirmeyi dene. Örneğin Mina studies in the library. cümlesindeki Mina yerine she koyduğunda She studies in the library. elde edilir. Fiil biçimi aynı kalır, çünkü iki özne de tek bir kişiyi anlatır. Bu yöntem, özne bir ad olduğunda da doğru fiil biçimini seçmene yardım eder.

Eşleştirmeyi yeni bir görevde dene

Üniversite kulübünün çalışma çizelgesi için özne ve eylemleri kullanarak en az dört olumlu cümle kur. Her cümlede farklı bir özne kullan. En az bir cümlede he, she ya da tek bir kişinin adını seç. Diğer cümlelerde I, we, you veya they kullanabilirsin. Günlük eylem seçimini çizelgenin bağlamına uygun tut; örneğin ders çalışmak, not almak ya da kampüse yürümek gibi.

Cümlelerini bitirdikten sonra her birini üç noktadan denetle:

1. Özne tek bir kişi mi, yoksa başka bir tür özne mi?
2. Tek bir kişiyi anlatan üçüncü tekil özne varsa fiilin biçimi uygun mu?
3. Diğer öznelerle temel fiil biçimi korunmuş mu?

Örneğin The tutor explain the task. cümlesinde özne the tutor tek bir kişidir. Bu nedenle fiilin biçimi özneyle uyuşmaz. Düzeltilmiş cümle The tutor explains the task. olur. Buna karşılık The tutors explain the task. cümlesinde birden fazla eğitmen vardır; fiil temel biçimde kalır. Özneye dikkat etmek, yalnızca zamirlerde değil, tekil ve çoğul adlarda da doğru seçim yapmanı sağlar.

Yaygın bir karışıklık, her öznede fiile aynı eki eklemektir. We walks to campus. cümlesi bu nedenle yanlıştır. We birinci çoğul öznedir ve fiil temel biçimde kullanılır: We walk to campus. Tersi hata da mümkündür. He walk to campus. cümlesinde tekil özneye uygun fiil biçimi seçilmemiştir. Doğru biçim He walks to campus. olur.

Bir başka kontrol yolu, cümleyi yavaşça okuyup özne ile fiili birlikte seslendirmektir: she studies, they study. İki parçayı birlikte görmek, eki özneye bağlamayı kolaylaştırır. Fiilin yazılışındaki ek değişimleri önceki örneklerde tanıtıldı; burada amaç yeni bir ek kuralı ezberlemek değil, öğrendiğin biçimi doğru özneyle kullanmaktır.

Kuracağın dört cümlede aynı özneyi ve aynı eylemi tekrar etme. Örneğin kişisel çalışma çizelgesinde önce kendin için bir rutin, sonra tek bir arkadaşın için başka bir rutin, ardından bir grup için ayrı bir rutin belirle. Her cümlede özne-fiil eşleşmesini kontrol et. Böylece kısa çizelgen hem anlaşılır olur hem de okuyucu eylemi kimin yaptığını doğru çıkarır.

• Leo tek kişi olduğuna göre fiil biçimi Leo takes notes. cümlesinde uygun mudur? Leo tek bir kişiyi anlatan öznedir, bu nedenle olumlu geniş zamanda fiil üçüncü tekil kişi biçiminde kullanılır.
• Grup öznesi için hangi cümle doğrudur? The students birden fazla kişiyi anlatır, bu nedenle fiilin temel biçimi study kullanılır.
• Cümleyi doğru fiille tamamla: Our coach ___ before class. Our coach tek bir kişiyi anlatır, bu yüzden olumlu fiil üçüncü tekil kişi biçiminde olur.

Günlük eylem fiillerini bir sabah akışında tanıyıp sıraya koyabiliyorsun; şimdi bu akışı farklı öznelerle tam cümlelere dönüştür.

A Study Morning

After the morning walk, Lina enters the campus library. She opens her notebook and reads a page. Her classmate Alex studies English at a quiet table. Lina takes a short break. Then she returns to her work, and Alex drinks water. They finish their study session before lunch.

Özne ve rutin cümlesi

Bir rutini anlatan olumlu cümlede özne, eylemi kimin yaptığını; fiil ise ne yaptığını bildirir. Daha önce gördüğün geniş zaman biçimlerini burada bir programı anlatmak için birlikte kullan: özneyi seç, ona uygun fiili getir, sonra cümleyi anlam açısından kontrol et.

Öyküde Lina ve Alex aynı çalışma oturumundadır, ancak cümleler her kişinin eylemini ayrı ayrı gösterir. Lina için She reads a page. denir. Alex için He studies English. kullanılır. İki kişi birlikteyse özne They olur ve fiil temel biçimde kalır: They study before lunch. Bu karşılaştırmada kişi değişince cümlede değişen parçayı gör.

Cümleleri birbirine bağlama

Aşağıdaki eşleştirme, bu karttaki üç kavramın ilişkisini gösterir:

Özne -> eylemi yapanı belirtir -> fiil biçimi özneye uyar -> olumlu geniş zaman cümlesi rutin eylemi bildirir.

Öyküden hareketle dört ayrı cümle kurabilirsin: Lina enters the library. She opens her notebook. Alex studies English. They finish before lunch. Her cümlede özne ile fiilin eşleşmesini kontrol et. İlk üçünde özne tek bir kişiyi gösterir; sonuncusunda iki kişi birlikte eylemi yapar. Bu nedenle son cümlenin öznesini ve fiilini birlikte değerlendirmek önemlidir.

YANLIŞ: He study English. Bu cümlede özne tek bir kişiyi gösterirken fiil biçimi onunla eşleşmiyor.

DOĞRU: He studies English. Cümleyi kurarken önce özneyi belirle, sonra fiilin biçimini o özneyle karşılaştır. Tekil kişi adları da he veya she gibi fiille uyum ister. Birden fazla kişiyi anlatan they ise temel fiille kullanılır.

Kendi cümleni gözden geçirme

Bir cümleyi tamamladıktan sonra iki noktaya bak: Özne açık mı ve fiil o özneye uygun mu? Ardından cümlenin olumlu bir rutin eylemi anlattığını doğrula. Bu kontrol, dört cümlelik bir günlük program yazarken aynı fiil biçimini her özneye otomatik olarak ekleme hatasını önler.

YANLIŞ: Her özneyle fiile aynı eki getirmek. DOĞRU: Önce özneyi tanımak, sonra yalnızca gereken fiil biçimini seçmek. Böylece Lina reads ile They read arasındaki fark cümlede görünür kalır.

Günlük eylem cümlelerini kurarken hangi eşleşmeyi daha kolay fark ettiğini düşün. Sonraki konu, bu rutinlerin günün hangi saatlerinde gerçekleştiğini söylemeye geçer. Kendine şu soruyu sor: Özne ile fiil arasındaki uyum konusunda hâlâ hangi nokta bulanık?

Üçüncü tekil kişi fiil biçimi

Özne-fiil uyumu

Olumlu geniş zaman

• Nora reads at night. cümlesinde özne-fiil uyumu doğru mu? Nora tek bir kişidir ve fiil bu özneyle uyumlu biçimdedir.
• Bir öğrenciyi anlatan hangi cümlede fiil özneyle uyumludur? Mert tek bir kişiyi gösterir. Cümlede buna uygun fiil biçimi seçilmiştir.
• Cümleyi tamamla: My friends ___ in the library. My friends birden fazla kişiyi anlatır, bu nedenle fiilin temel biçimi kullanılır.