Deneyim ve Tamamlanmışlık

Önceki derste zaman belirteçlerinin seçilen zaman biçimiyle uyumuna dikkat etmiştin. Bir arkadaşın “Have you ever studied abroad?” diye sorarsa, hangi deneyimini anlatırsın ve olayın ne zaman gerçekleştiğini söylemen gerekir mi? Peki aynı biçim, yeni bitirdiğin bir ödevden veya hâlâ devam eden bir çalışmadan söz ederken neyi vurgular?

Belirtilmemiş geçmiş yaşam deneyimi ile belirli geçmiş zaman farkı

Deneyimi anlatan kısa bir sahne

Bu kartın sonunda deneyim, yeni tamamlanmış iş ve geçmişten bugüne süren durum bağlamlarını uygun perfect biçimleriyle eşleştirebileceksin. Önce zaman çizgisinde kesin tarihi verilmeyen bir deneyimi düşün. Şimdiye etkisi olan tamamlanmış bir iş ve geçmişte başlayıp hâlâ süren bir durumla karşılaştır. Bu üç cümlede ortak olan, geçmişteki olayın bugünkü konuşmayla bağlantılı olmasıdır.

Deneyim ve belirli geçmiş zamanı ayırmak

İngilizcede present perfect, geçmişte gerçekleşmiş bir deneyimi belirli bir tarih vermeden bugünkü konuşmaya bağlar. Kuruluşu have/has + past participle biçimindedir. Örneğin, I have visited Edinburgh. cümlesi kişinin Edinburgh deneyimi olduğunu bildirir. Ziyaretin tam olarak ne zaman olduğunu söylemez. Have you ever presented at a conference? sorusu da kişinin hayatındaki deneyimi sorar, belirli bir konferansın tarihini değil.

Deneyimin sonucu veya önemi şimdi vardır, fakat olayın zamanı konuşmanın odağı değildir. Olumsuz biçim de deneyim bulunmadığını anlatabilir: She has never used this database. Buradaki never, deneyimin kişinin hayatında hiç gerçekleşmediğini belirtir.

Fiil yapılarının dönüşümü

Aşağıdaki tabloda, bu derste öğrendiğimiz üç farklı durumun fiil çekimlerini karşılaştırarak incele:

Aynı bağlantının üç farklı odağı

• Yaşam deneyimi: Omar has taught a seminar. Ne zaman öğrettiği değil, böyle bir deneyiminin olup olmadığı önemlidir.
• Yakın zamanda tamamlanma: I have just submitted my essay. Ödev tamamlanmıştır ve bu bilgi şu anki durumu ilgilendirir. Just tamamlanmanın çok yakın olduğunu belirtir.
• Geçmişten süren durum: Leila has studied English for four years. Başlangıç geçmiştedir ve çalışma hâlâ sürmektedir. For four years sürenin uzunluğunu bildirir. Devam eden etkinliğin kendisini öne çıkarmak için Leila has been studying English for four years. biçimi de kullanılabilir.

Konuşmadaki biçimi fark etmek

Diyalogda Aylin önce deneyimin varlığını soruyor, Deniz ise deneyimi belirli bir geçmiş zamanla ayrıntılandırıyor. Maya’nın ilk ifadesi yeni tamamlanmış işi, ikincisi geçmişte başlayıp bugüne uzanan çalışma durumunu gösteriyor. Böylece biçimi yalnızca fiile bakarak değil, cümlenin hangi ilişkiyi kurduğunu sorarak seçebilirsin: yaşam deneyimi mi, yakın tamamlanma mı, yoksa devam eden durum mu? Bir sonraki örnekte tamamlanan işin şu an görülen sonucuna odaklanacağız.

• Cümle doğru mu? Have you ever spoken at a student conference? Kesin bir geçmiş tarih verilmediği için soru, kişinin yaşam deneyimini sorar.
• Hangi cümle belirli bir geçmiş zamanı yanlış biçimde deneyim kalıbına bağlar? In 2021 tamamlanmış ve belirli bir geçmiş zamanı gösterir. Bu bağlamda simple past kullanılır.
• Geçmişte başlayıp hâlâ süren durumu tamamla: Nora ___ here for two years. For two years süren bir dönemi gösterir. Her iki biçim de çalışmanın geçmişten bugüne uzandığını anlatabilir.
• I have visited London in 2010. is a correct usage for life experience. Life experience using present perfect should not include specific past time markers like in 2010.
• Which sentence indicates a state starting in the past and continuing until now? For five years indicates a duration connecting past to the present moment.

Bir zaman biçimi seçerken önce olayın geçmişte kalıp kalmadığını, yoksa bugünkü durumla bağlantısının sürüp sürmediğini düşünmek gerekir.

Just, Already, Yet ile eylemin şimdiki zamandaki somut sonucu

The Finished Presentation

Mina has just finished her presentation slides. She has checked the final page, and the file is ready to send. Her classmate Eren looks at the screen and asks, “Have you finished the slides?” Mina says, “Yes, I have. I have already sent them to our tutor.” Eren smiles because they can now rehearse together.

Tamamlanmış işin bugünkü sonucu

Öyküde önemli olan yalnızca slaytların geçmişte bitmiş olması değildir. Dosyanın artık hazır olması ve ikilinin prova yapabilmesi, tamamlanmanın bugünkü sonucudur. Bu tür bir bağlantı kurarken have veya has ile fiilin üçüncü biçimi kullanılır: have/has + past participle. Düzenli fiillerde üçüncü biçim çoğunlukla -ed ile kurulur. Öyküdeki finished bu biçimdedir.

Önceki zaman karşılaştırmasında olayın hangi zaman bakış açısından sunulduğunu ayırt etmiştin. Burada dikkati olayın takvimdeki yerine değil, konuşma anındaki etkisine veriyoruz. Mina has finished the slides. ifadesi, “Mina slaytları bitirdi ve şu anda bitmiş durumdalar,” anlamını taşır. Bağlam, tamamlanmanın sonucunu öne çıkarır.

1. Özneye göre yardımcı fiili seç. I, you, we, they ile have, he, she, it ile has kullanılır.
2. Fiilin üçüncü biçimini ekle. Öyküde finish fiilinin üçüncü biçimi finished olur.
3. Sonucun şimdiyle ilişkisini yorumla. Mina has finished the slides. cümlesindeki sonuç, slaytların artık hazır olmasıdır.

Yakın zamanda biten bir işte tamamlanma özellikle güncel bir haber gibidir. Mina has just finished the slides. cümlesindeki just, işin çok kısa süre önce tamamlandığını belirtir. Cümle, bitirme anının kesin saatini vermek için değil, haberin güncelliğini ve ortaya çıkan sonucu vurgulamak için kullanılır.

Aynı temel örneğe yakın bir örnek düşünelim: Eren has just uploaded the recording. Bu cümlede Eren’in kaydı yüklemesi tamamlanmıştır. Şimdi dosya erişilebilir olabilir. Önemli nokta, tamamlanmış yükleme eyleminin mevcut durumla bağlantısıdır. Mina has just finished the slides. örneğinde de aynı ilişki vardır, yalnızca tamamlanan iş değişmiştir.

Küçük belirteçler, farklı anlamlar

Just, already ve yet aynı anlamı taşıyan üç “tamamlandı” sözcüğü değildir. Tamamlanmış işe konuşanın hangi açıdan baktığını değiştirirler.

Öyküde Mina just ile kendi işini yeni bitirdiğini, already ile de e-postayı çoktan gönderdiğini anlatır. İkinci belirteç tek başına “az önce” anlamına gelmez. Have you sent the email yet? sorusu, e-postanın şimdiye kadar gönderilip gönderilmediğini sorar. Not yet yanıtı, henüz gönderilmediğini söyler. Işin tamamlandığını söylemez.

Deneyim ve süren durumla karşılaştırma

Aynı yardımcı fiil ve fiilin üçüncü biçimi, farklı bağlamlarda da karşına çıkar. Have you ever presented at a conference? yaşam deneyimini sorar. Belirli bir sunumun bugünkü sonucunu değil, kişinin hayatında böyle bir deneyimin bulunup bulunmadığını araştırır. I have presented at a conference. bu deneyimin var olduğunu söyler.

Geçmişte başlayıp şimdiye dek devam eden bir durumu anlatırken de perfect yapısı kullanılabilir: I have known my project partner for two years. Burada tanışıklık hâlâ sürer. Süre ve başlangıç noktasını ayrıntılı incelemek bir sonraki aşamadır. Bu örnekte yalnızca geçmiş ile bugünün aynı cümlede bağlandığını fark et.

• They have just submitted the form. yeni tamamlanan işi bildirir mi? Evet. Just tamamlanmanın çok kısa süre önce olduğunu, have submitted ise bitmiş işi gösterir.
• Danışmanın dosyayı artık açabildiğini hangisi vurgular? İlk cümle tamamlanmış yükleme işini güncel sonuçla ilişkilendirir. Son seçenek dosyanın henüz yüklenmediğini belirtir.
• Yaşam deneyimi için uygun belirteci seç: Have you ___ spoken at a seminar? Ever kişinin yaşamının herhangi bir dönemindeki deneyimini sorar. just yakın zamanda tamamlanmayı, yet ise çoğunlukla beklenen tamamlanmayı sorgular.

Zaman biçimlerini karşılaştırırken olayın ne zaman başladığına ve bugünkü durumla bağlantısına bakmak gerekir.

Başlangıç noktası ve süre

Geçmişten bugüne uzanan bir durumu anlatırken başlangıç anı ile geçen süreyi birbirinden ayır. Başlangıç anı, durumun ne zaman başladığını söyler. Süre ise ne kadar zamandır devam ettiğini belirtir. Bu ayrım, aynı durumu iki farklı ama uyumlu biçimde anlatmanı sağlar.

• since belirli bir başlangıç noktasından önce gelir: since September, since I started university.
• for sürenin uzunluğundan önce gelir: for three months, for several years.

Bu ifadeler, önceki örneklerde gördüğün geçmişten bugüne uzanan durumla birlikte kullanıldığında, okuyucuya zaman çizgisinin farklı bir bilgisini verir. Since başlangıç noktasını işaretler. for başlangıçtan beri geçen toplam süreyi bildirir. İkisi de tek başına olayın hâlâ sürdüğünü kanıtlamaz. Cümlenin bağlamı ve fiil biçimi de duruma nasıl bakıldığını gösterir.

Bir zaman çizgisini adım adım okumak

Bir öğrencinin üniversitenin yazı merkezinde gönüllü çalışmaya başladığını düşün. Çalışma eylülde başladı ve şu an aralık. Burada önce bilgileri ayır:

1. Başlangıç noktası: Çalışma eylülde başladı. Bu bilgi, since ile verilir.
2. Geçen süre: Eylülden aralığa kadar üç ay geçti. Bu bilgi, for ile verilir.
3. Bugünkü bağlantı: Öğrenci hâlâ gönüllüyse, durum geçmişte başlayıp şimdiye kadar sürmektedir.
4. Cümle seçimi: She has volunteered at the writing centre since September. Başlangıç zamanı verilmiştir. She has volunteered at the writing centre for three months. Sürenin uzunluğu verilmiştir.

İki cümle de aynı genel durumu anlatabilir, ancak odakları farklıdır. İlkinde dinleyici “Ne zaman başladı?” sorusunun yanıtını alır. İkincisinde “Ne kadar zamandır sürüyor?” sorusunun yanıtını alır. Eylül yerine belirli bir gün, dönem ya da olay adı da başlangıç noktası olabilir. Örneğin, since Monday bir günü. since the course began bir olayın başlangıcını gösterir.

Yaygın karışıklık, since sözcüğünü her zaman “süre boyunca” gibi düşünmektir. Oysa since September kaç ay geçtiğini kendi başına söylemez. Yalnızca eylülü başlangıç noktası yapar. Üç ay bilgisini vermek için for three months denir. Takvimdeki başlangıç noktasını süre sanmak, iki ifadenin görevini birbirine karıştırır.

Tablodaki son iki örnek, süre bilgisinin her cümlede gerekli olmadığını gösterir. Yaşam deneyimini bildirirken önemli olan, olayın kişinin yaşamında gerçekleşmiş olmasıdır. Belirli bir tarih vermek zorunlu değildir. Yeni tamamlanmış bir işteyse dikkati başlangıç süresine değil, tamamlanan işin şu anki sonucuna yöneltirsin. Buna karşılık since ve for seçimi, durumun başlangıç ya da süre bilgisini özellikle öne çıkarır.

Bir ayrıntıya daha dikkat et: başlangıç noktası geçmişte olabilir, ancak cümle geçmişte bitmiş bir dönemi anlatmak zorunda değildir. I have known my project partner since October. cümlesi tanışıklığın ekimde başladığını ve hâlen geçerli olduğunu anlatır. Eğer tanışıklık artık sürmüyorsa, aynı biçimi yalnızca eski bir başlangıç tarihini söylemek için kullanamazsın. Anlatılan zaman ilişkisi değişir. Bu nedenle önce kişinin ya da durumun şimdi de devam edip etmediğini bağlamdan kontrol et.

Üç anlamı ayırt etmek

Yaşam deneyimi, kişinin hayatında bir olayın gerçekleştiğini belirtir. Yakın zamanda tamamlanma, bitmiş bir işin şimdiki durumla ilgili sonucunu öne çıkarır. Geçmişten süren durum ise geçmişte başlayan ve hâlâ geçerli olan durumu anlatır. Bunlar birbirinin yerine kullanılan etiketler değil, farklı sorulara verilen yanıtlardır: “Bunu yaşadı mı?”, “İş bitti mi ve şimdi sonucu ne?”, “Bu durum ne zamandır sürüyor?”

Bir sunum bağlamında I have given a presentation in English. bir deneyimi bildirir. I have finished my presentation. sunumun tamamlandığını öne çıkarır. I have worked on my presentation for two weeks. ise çalışmanın süresini verir. Tek başına sunumun bitmiş olduğunu söylemez. Son cümledeki for two weeks, tamamlanmışlık kanıtı değildir. “İki haftadır üzerinde çalışıyorum” bilgisi ile “bitirdim” bilgisi aynı şey değildir.

Deneyim ve tamamlanmışlık arasındaki bu ayrımda, süre ifadesinin varlığına değil, cümlenin hangi bilgiyi merkeze aldığına bak. Bir iş iki hafta sürmüş ve bugün bitmiş olabilir. Fakat bunu açıkça anlatmak için hem süreyi hem tamamlanma sonucunu bağlamda belirtmek gerekir. Yalnızca for two weeks görmek, işi tamamlanmış saydırmaz. Yalnızca tamamlanma bildiren bir fiil görmek de işin ne kadar sürdüğünü açıklamaz.

Diyalog…

Zaman biçimini seçerken olayın takvimdeki yerini ve bugünkü bağını birlikte tartmak gerektiğini biliyorsun.

Üç bağlamı ayırt etme

Aynı fiil, farklı bir iletişim amacına hizmet edebilir. Bir arkadaşının deneyimini öğrenirken, yeni bitmiş bir işi bildirirken ya da geçmişte başlayıp hâlâ geçerli olan bir durumu anlatırken cümledeki zaman ilişkisine bakarsın. Biçimi yalnızca fiile göre seçmek yeterli değildir. Dinleyicinin hangi bilgiyi bilmesi gerektiğini de belirlemelisin.

• Yaşam deneyiminde önemli olan, olayın kişinin hayatında gerçekleşmiş olup olmadığıdır. Olayın tam tarihi verilmez. Örneğin, değişim programına katılmış bir öğrenciye deneyimini sorarken şöyle denebilir: Have you ever studied abroad? Burada konuşan kişi seyahatin tarihini değil, böyle bir deneyimin varlığını öğrenmek ister.
• Yakın zamanda tamamlanan bir işte eylem bitmiştir, ancak sonucu şu anda önem taşır. Sunum dosyasını teslim eden bir öğrenci şöyle diyebilir: I have submitted the final version. Bu söz, dosyanın artık teslim edilmiş olduğunu bildirir. Dinleyici için güncel olan, işin tamamlanmış sonucudur.
• Geçmişten süren bir durumda başlangıç geçmiştedir ve durum şimdi de geçerlidir. Bir öğrenci şöyle söyleyebilir: I have worked with this research group for two years. Bu cümlede çalışma süresi geçmişte başlar ve günümüze kadar uzanır.

Sunum ekibinin kısa konuşması

Önceki sunumun ardından Lina, ekip arkadaşına hem teslim edilen dosyayı hem de kişisel deneyimini anlatıyor. Her cümlede hangi bilginin öne çıktığını belirle: deneyimin varlığı mı, tamamlanmış sonucun güncelliği mi, yoksa geçmişten bugüne uzanan durum mu?…

Önceki zaman karşılaştırmalarında, zaman ifadesinin olayın nasıl sunulduğunu etkilediğini fark etmiştin.

Aynı sunum, üç farklı bakış

Üniversite sunumu çevresindeki konuşmada, her cümle olayın farklı bir yönünü öne çıkarıyor:

Burada seçim, fiilin kendisinden çok konuşanın neyi vurguladığına bağlıdır. Have you ever presented...? yaşam deneyimini sorar. Belirli bir sunum tarihi istemez. I have just uploaded... yeni tamamlanan işi ve mevcut sonucu, slaytların artık hazır olmasını öne çıkarır. I have worked... since September ise geçmişte başlayıp şimdiye kadar süren durumu gösterir.

Anlamı eşleştirme haritası

Bu üç kullanımda ortak biçim görülse de anlamı bağlam belirler. Deneyimde “daha önce oldu mu?” sorusu önemlidir. Tamamlanmış işte “sonuç şu anda önemli mi?” diye bakılır. Süren durumda ise başlangıç noktasından bugüne uzanan bağ göz önündedir. Böylece Deneyim ve Tamamlanmışlık, tek bir kalıbı ezberlemek değil, cümlenin hangi ilişkiyi kurduğunu doğru okumaktır.

Yanlış: I have studied this topic since three years. demek, başlangıç noktası bildiren ifadeyi süre miktarıyla karıştırır.

Doğru: Başlangıç noktasını since September, geçen süreyi for three years ile belirt. İfadeyi seçerken önce cümlenin bir deneyimi mi, yeni sonucu mu, yoksa hâlâ süren durumu mu anlattığını belirle.

Önceki zaman karşılaştırmalarından hatırla: yesterday gibi belirli ve bitmiş bir zaman verildiğinde, deneyimi tarihsiz anlatma biçimin nasıl etkilenir?

Bir an durup kendine şunu sor: Bu üç bağlamdan hangisini ayırt etmek artık daha açık, hangisi hâlâ bulanık? Sonraki aşamada dersin kapanışında bu seçimleri birlikte değerlendireceksin.

• Bir öğrenci daha önce hiç konferansta sunum yapmadığını nasıl söyler? Bu cümle, zamanı belirtilmeyen yaşam deneyimini anlatır. never deneyimin gerçekleşmediğini belirtir.
• I have just submitted my essay. cümlesi, yeni tamamlanan işi vurgulayabilir. Just, işin yakın zamanda bittiğini ve sonucunun şu anda önemli olabileceğini gösterir.
• Üç yıldır bu laboratuvarda çalışıyorum: I have worked here ___ three years. For three years geçen süreyi belirtir. since ise başlangıç noktasından önce gelir.