Günlük Program

Önceki çalışmalardaki eylem, saat ve sıklık bilgilerini kullanarak bir programın akışını kontrol edin.

Öğrencinin haftalık ders, spor ve çalışma ajandasını organize etmesi.

Maya’s Morning Schedule

Maya gets up at seven o’clock.

At a quarter past seven, she gets dressed.

At half past seven, she has breakfast.

She leaves for campus at eight o’clock.

At nine o’clock, she studies in the library.

Maya usually follows this order, but today her written plan has two confusing details.

Önce sorunu bulun

Maya’nın bugünkü taslağında eylemler doğru saatlerle yazılmış, fakat liste sırası ve bir eylem birbiriyle uyuşmuyor. Hangi iki düzeltme programı daha anlaşılır kılar?

• 7:00: Maya gets up.
• 7:30: Maya has dinner.
• 7:15: Maya gets dressed.
• 8:00: Maya leaves for campus.

Bu çalışmanın sonunda saat, eylem ve sıklık bilgisi içeren kısa bir programı kronolojik sıra ve cümle tutarlılığı bakımından değerlendirip en az iki uygun düzeltme belirleyebileceksiniz.

Saatler programın iskeletidir

Bir günlük program, saatleri artan sıraya koyunca kolayca izlenir. Önce her satırdaki saati karşılaştırın; daha erken olan eylem, listede daha önce görünmelidir. Saatler aynı kalabilir, ancak satırların yeri değişebilir.

Taslağın saatlerini küçükten büyüğe dizince sıra 7:00, 7:15, 7:30 ve 8:00 olur. Bu nedenle giyinme satırı kahvaltı satırından önce gelmelidir. İlk düzeltme, 7:15’teki eylemi 7:30’daki eylemin önüne taşımaktır.

Saat ve eylem birbirini desteklemeli

İkinci kontrol, cümlenin o saatteki plana uyup uymadığıdır. Maya’nın sabah programında saat 7:30’da akşam yemeği yazması, çevresindeki sabah eylemleriyle tutarsızdır. Buradaki düzeltme, dinner yerine breakfast kullanmaktır. Böylece saat değişmez, fakat eylem sabah akışıyla uyumlu hâle gelir.

Düzeltilmiş program şu sırayı izler:

Saatli rutin cümlesinde saat, eylemin ne zaman gerçekleştiğini gösterir. Örneğin At eight o’clock, Maya leaves for campus. cümlesi, saat bilgisini ve eylemi tek bir açık ifadede birleştirir. Programı gözden geçirirken her satırda bu iki parçanın birlikte anlamlı olup olmadığını kontrol edin.

Sıra hatasına düşmemek

Bir listenin satırları karışık olsa bile saatler, eylemlerin gerçek sırasını bulmanıza yardım eder. Ancak yalnızca saatleri sıralamak yeterli değildir. Saat doğru görünse bile eylem günün bağlamına uymayabilir. Tersine, eylemler mantıklı olsa da saatler yanlış sırada sunulabilir.

Sıklık bildiren bir sözcük, eylemin ne kadar düzenli yapıldığını belirtir; tek başına saat sırasını değiştirmez. Örneğin Maya usually studies at nine. cümlesinde usually alışkanlık bilgisidir, at nine ise zaman bilgisidir. Bu iki bilgiyi ayrı ayrı kontrol edip aynı cümlede tutarlı biçimde birleştirin.

• Saatler 6:45, 7:00, 7:30 ise listede ilk hangisi görünür? Kronolojik listede daha erken saat önce gelir. 6:45, diğer iki saatten erkendir.
• Sabah planında 7:20’de hangi eylem cümlesi daha tutarlıdır? Sabah planında kahvaltı, çevredeki sabah eylemleriyle tutarlıdır. Diğer seçenekler bu bağlamla uyuşmaz.
• Saatler 8:10, 7:50, 8:00 ise kronolojik olarak en erken saat ___ olur. 7:50, 8:00’dan ve 8:10’dan erkendir. Bu yüzden listenin başına alınır.

Maya usually gets up at seven. cümlesindeki eylem, saat ve sıklık bilgisini birlikte izleyin; önceki program çalışmasındaki bu parçaları artık tutarlılık denetiminde kullanın.

Dar kapsamdan (saat) geniş kapsama (yıl/mevsim) zaman edatı hiyerarşisi.

Saat ve sıklık aynı cümlede

Saatli bir rutin cümlesi, ne olduğunu, ne zaman olduğunu ve gerekiyorsa ne sıklıkta olduğunu anlaşılır biçimde bir araya getirir. Bu bilgiler tek cümlede bulunabilir ya da program boyunca birkaç cümleye dağıtılabilir. Okur, eylemin saatini ve sıklığını kolayca eşleştirebilmelidir.

Maya usually gets up at seven. cümlesinde eylem kalkmaktır, saat yedidir, sıklık bilgisi ise genellikle anlamı taşır. She has breakfast at half past seven. cümlesi bir sonraki etkinliği belirtir. İki cümle de kendi içinde anlaşılırdır; birlikte okunduklarında programın akışını gösterir.

Sıklık bildiren sözcüğü ve saati aynı yere yığmak gerekmez. Sıklık sözcüğü eylemle ilişkisini korur, saat bilgisi ise çoğunlukla cümlenin sonunda yer alır. Bu ayrım, cümleleri hızla tararken hangi bilginin eylemin sıklığını, hangisinin zamanını anlattığını görmeyi kolaylaştırır.

Maya’nın programını denetleme…

Eylem, saat ve sıklık bilgisini bir arada düşünerek bir programdaki olası çatışmaları fark edin; amaç yalnızca saatleri sıralamak değil, her cümlenin diğerleriyle uyuşup uyuşmadığını da değerlendirmektir.

Zaman çizgisindeki kanıtlar

Bir programı incelerken önce saatleri küçükten büyüğe dizin. Sonra her eylemin, kendisinden önce gelmesi gereken eylemlerle uyumunu kontrol edin. Örneğin evden çıkmak, otobüse binmekten sonra gerçekleşemez. Saatlerin sırası doğru görünse bile cümleler aynı kişinin alışkanlıkları hakkında çelişkili bilgi verebilir.

İkinci sütundaki sorunlu örnekler, her zaman yanlış cümle oldukları için değil, aynı günlük programa konduklarında uyumsuzlaştıkları için sorunludur. İlkinde olayların saati ters sıradadır. İkincisinde genel alışkanlık ifadesi ile o gün anlatılan olay çelişir.

Maya’nın programını adım adım değerlendirme

Şu programda Maya’nın sabahı anlatılıyor:

• At 6:30, Maya gets up.
• At 7:00, she has breakfast.
• At 7:25, she catches the bus.
• At 7:15, she leaves home.
• At 8:00, she arrives at campus.
• Maya never takes the bus. Today, she takes the bus at 7:25.

İlk olarak saatleri karşılaştırın. 7:15, 7:25 saatinden önce gelir; fakat listede evden ayrılma, otobüse binmeden sonra yer almıştır. Bu, programın sunuluş sırasındaki bir hatadır. Saatleri baştan sona sıralamak, çelişkiyi görünür kılar.

İkinci olarak, olayların kendi içindeki mantıksal sırasını denetleyin. Maya otobüse binmeden önce evden ayrılmalıdır. Dolayısıyla At 7:15, she leaves home. cümlesini At 7:25, she catches the bus. cümlesinin önüne taşıyın. Burada saati değiştirmek gerekmez; cümlelerin yerini değiştirmek yeterlidir.

Üçüncü olarak sıklık bilgisini o günkü olayla karşılaştırın. Never, otobüse hiç binmediğini bildirir. Aynı programda otobüse bindiği yazdığı için bu iki bilgi uyuşmaz. Maya otobüse bazen biniyorsa never yerine sometimes kullanmak tutarlı bir düzeltmedir. Eğer otobüse hiç binmiyorsa, bugünkü olay cümlesini başka bir ulaşım eylemiyle değiştirmek gerekir. Düzeltme, anlatılmak istenen gerçeğe bağlıdır.

İki düzeltmeyi gerekçelendirme

En az iki sorun bulduğunuzda, her düzeltmenin hangi kanıta dayandığını belirtin. Maya’nın örneğinde birinci düzeltme, evden ayrılma cümlesini otobüse binme cümlesinin önüne almaktır. Kanıt, 7:15 saatinin 7:25 saatinden önce olması ve otobüse binmeden önce evden çıkmanın gerekmesidir.

İkinci düzeltme, sıklık ifadesiyle bugünkü olayı uzlaştırmaktır. Never korunursa otobüse binme cümlesi değişmelidir. Otobüse binme olayı korunursa never yerine gerçeğe uygun başka bir sıklık ifadesi seçilmelidir. Bu iki çözümden hangisinin uygun olduğu, programın anlatmak istediği duruma bağlıdır.

Benzer bir kampüs sabahını inceleme

Aşağıdaki kısa konuşmada Maya ve Alex, programa hangi düzeltmelerin gerektiğini tartışıyor.…

Eylem, saat ve sıklık bilgisini zaten tanıyorsun; şimdi her cümlenin programdaki yerini ve dilsel tutarlılığını kanıtlarla yargıla.

Bir programı iki yönden denetle

Saatli rutin cümleleri yalnızca bir eylemi anlatmaz; o eylemin gün içindeki yerini de bildirir. Bu nedenle değerlendirme yaparken önce cümlelerin zaman sırasını, sonra her cümlenin kendi içindeki tutarlılığını kontrol et.

Kronolojik sıra, olayların saatlere göre erken saatten geç saate dizilmesidir. Cümle tutarlılığı ise yazılan saatin ve eylemin birlikte makul olup olmadığını sorgular. Bir liste saat sırasına göre düzenlenmiş olsa bile, bir cümle kahvaltıyı uyanmadan önce gösteriyorsa program hâlâ tutarsızdır.

Maya’nın programını kanıtlarla değerlendir

Maya’nın ilk taslağında şu beş cümle var:

• Maya usually gets up at six thirty.
• Maya eats breakfast at six fifteen.
• Maya takes a shower at six forty-five.
• Maya leaves her dorm at seven twenty.
• Maya arrives at the library at seven ten.

İlk bakışta her satır anlaşılır görünüyor. Ancak saatleri karşılaştırınca iki sorun ortaya çıkar. Kahvaltı saati, kalkma saatinden önce olduğu için eylem sırası inandırıcı değildir. Kütüphaneye varış da yurttan ayrılıştan önce gösterilmiştir.

Düzeltme yaparken yalnızca cümleleri yeniden sıralamak yetmez. Örneğin, kahvaltı cümlesini listenin altına taşımak, saatin kalkış saatinden önce olmasını değiştirmez. Saat bilgisini ya da eylemi gözden geçir ve nedenini açıkla.

Düzeltmeyi gerekçelendir

Bir tutarsızlığı düzeltmek için önce programdaki kanıtı göster, sonra en az bir uygun değişiklik öner. Maya’nın kalkış saati sabit kalacaksa, kalkıştan önceki etkinliklerin saatlerini buna göre düzenlemek gerekir. Kütüphaneye varışın da yurttan ayrılıştan sonraya alınması gerekir.

Örneğin, kalkıştan önceki üç saati sırasıyla altı, altı on beş ve altı kırk beş yaparsan kalkma, kahvaltı ve duş sırası makul olur. Kütüphaneye varışı yedi kırk olarak yazmak ise yurttan ayrılış ile varış sırasını düzeltir. Bunlar tek olası yanıtlar değildir; önemli olan her değişikliğin sorunu gerçekten gidermesidir.

Cümlenin biçimini de denetle. Maya gets usually up at six. ifadesinde sıklık sözcüğünün yeri doğal değildir. Bunu Maya usually gets up at six. biçiminde düzelt. Burada sorun, saatlerin sırası değil, cümle içindeki sözcük sırasıdır. İki denetimi birbirine karıştırma.

Konuşmada tutarsızlığı belirt

Yeni bir programa aktar

Şimdi Omar’ın kampüs sabahını değerlendir. Önce saatleri erken saatten geç saate sırala. Ardından sıralama hatası ile cümle içindeki dilsel hatayı ayrı ayrı belirle.

• Omar arrives on campus at seven ten.
• Omar leaves home at six fifty.
• Omar usually eats breakfast at six forty.
• Omar often takes the bus at seven.
• Omar studies in the library at eight.
• Omar gets usually up at six twenty.

İlk üç cümledeki saatlerin birbiriyle uyumlu olup olmadığını sorgula. Otobüs saati ile kampüse varış saatini de karşılaştır. Son cümledeki sözcük sırasını ayrıca değerlendir. En az iki düzeltme yaz ve her birinin hangi tutarsızlığı giderdiğini Türkçe açıkla. Bir düzeltme saati değiştirebilir; başka bir düzeltme, cümle içindeki sözcük sırasını düzeltebilir.

• Kalkıştan önce gösterilen kahvaltı saati programda tutarsızlık yaratır mı? Saatli rutinleri değerlendirirken eylemlerin birbirinden önce mi sonra mı gerçekleştiğini denetle. Kahvaltı kalkıştan önce olmalıysa kalkış saatinden de önce uygun bir saatte yer almalıdır.
• Hangi değişiklik varış ve ayrılış sırasını düzeltir? Ayrılışın varıştan önce olması gerekir. İkinci seçenek iki saati bu sıraya koyar.
• Doğal sözcük sırasını seç: Omar ___ gets up at six twenty. Sıklık sözcüğünü eylemden önce yerleştirince cümle doğal olur ve saat bilgisiyle uyumlu kalır.

Bir günlük programı değerlendirirken daha önce öğrendiğin eylem, saat ve sıklık bilgisini birlikte kullan; şimdi bu bilgilerin aynı plan içinde birbirini destekleyip desteklemediğine bak.

Programı tutarlılık açısından değerlendirme

İyi bir program, yalnızca düzgün görünen cümlelerden oluşmaz. Saatler eylemlerin gerçekçi bir sırada gerçekleşmesini sağlamalı, sıklık ifadesi de cümlede doğru yerde durmalıdır. Bu iki ölçütü birlikte kullanmak, iki seçenek arasından daha tutarlı olanı seçmeyi ve gerekli düzeltmeleri gerekçelendirmeyi sağlar.

Yukarıdaki örnekte Plan A ilk bakışta makul görünür. Ancak kahvaltı saati olan yedi buçuk, duş saati olan yediyi çeyrek geçeden sonradır. Plan A, kahvaltıyı duşun önüne koyarak zaman akışını bozar. Plan B ise kalkma, duş alma, kahvaltı etme ve derse gitme sırasını saatlerle uyumlu biçimde verir. Bu nedenle iki plan arasında daha tutarlı seçim B’dir.

Bir cümledeki sıklık ifadesini de ayrı olarak denetle. She usually eats breakfast before class. cümlesinde usually, ana fiilden önce gelir. She eats usually breakfast before class. biçimi doğru bir düzeltme değildir; sıklık ifadesinin yeri sorunludur. Doğru seçim, planın saatleri düzgün olsa bile cümlenin yapısını ayrıca kontrol etmeyi gerektirir.

Karar haritası

• Saatler: Her eylemin zamanı, önceki ve sonraki eylemlerle uyuşuyor mu?
• Eylem sırası: Kişi, sonraki adıma geçmeden önce önceki eylemi tamamlayabilir mi?
• Sıklık ifadesi: İfade, cümlede eylemi doğru biçimde nitelendiriyor mu?
• Karar: Daha az düzeltme gerektiren değil, kanıtlarla tutarlı olduğu gösterilebilen planı seç.

Yanlış: Sadece son saati kontrol edip aradaki eylemlerin sırasını gözden kaçırmak. Saatler tek tek uygun görünse bile bir eylem kendisinden önce gelmesi gereken eylemin önüne yerleşmiş olabilir.

Doğru: Önce saatleri sıraya koy, sonra eylemlerin bu sıraya uyup uymadığını incele. Ardından cümledeki sıklık ifadesinin yerini kontrol et. Örnekte en az iki düzeltme noktası vardır: Plan A’daki duş ve kahvaltı sırasını düzeltmek, ayrıca sıklık ifadesinin yanlış yerleştirildiği cümleyi düzeltmek.

Bu kontrol, kampüste derse yetişmek gibi günlük planlarda işe yarar. Bir çizelgeyi değerlendirirken kararını belirli saatlere ve cümle örneklerine dayandır. Böylece “daha iyi görünüyor” demek yerine, hangi ayrıntının tutarlılığı sağladığını açıklarsın.

Önceki konulardan birini hatırlamak için kendine şunu sor: Bir eylemin her gün yapıldığını belirtirken sıklık ifadesi cümlede nereye yerleşir? Bir sonraki aşamada bu program denetimini, günlük rutin ve zaman konularını bir araya getiren modül sonu değerlendirmesinde kullanacaksın.

Kendi öğrenmeni gözden geçirmek için özel olarak yanıtla: Programları karşılaştırırken hangi ölçütü artık daha net değerlendirebiliyorsun?

• She usually gets up at 7:00 ifadesinde sıklık zarfı fiilden önce gelir. Sıklık zarfları geniş zamanda ana fiilden önce yer almalıdır.
• Bir programda kahvaltının duştan önce saatlendirilmesi neden yanlıştır? Kronolojik akışta hijyenik rutinler genellikle beslenme öncesi gerçekleşir.
• I ___ shower at 7:00 AM. (Her zaman duş alırım) Always ifadesi eylemin sıklığını belirtmek için cümlede fiilden önce kullanılır.
• Hangi planı seçersin: 7.00 kalkış, 7.30 kahvaltı, 7.15 duş? Bu sıra tutarlı değildir. Duş saati kahvaltı saatinden önce gelir, bu yüzden saatlere göre eylemleri yeniden sıralamak gerekir.
• Hangi cümle saatli programdaki sıklık ifadesini doğru yerleştirir? İlk cümlede sıklık ifadesi ana fiilden önce yer alır ve özneyle fiil uyumludur.