Odak Cümleleri

The Poster on the Noticeboard

Maya found a poster announcing a research presentation, but it did not name the organiser. At the meeting, Leo asked who had collected the student survey. Maya replied, “It was Nina who collected the responses.” Leo then asked what the audience needed most. Maya said, “What the audience needs is a clear summary of the results.” The room became quiet because the important information was finally clear. Maya added, “It was the survey results that changed our recommendation.”

It-cleft (It was... that) ve Wh-cleft (What I really need is...) ile spot ışığını ana fikre çevirme

Bu sahnede konuşmacı aynı araştırma olayında bazen kişiyi, bazen gerekli bilgiyi öne çıkarıyor. Sen de nötr bir önermeyi, dinleyicinin özellikle bilmesi gereken ögeyi vurgulayacak biçimde kurabilir misin?

Önceki inversion bilgisini hatırla: sözcük sırasındaki değişiklik vurgu yaratabilir, ancak burada odak farklı bir cümle kalıbıyla kurulur. Verilen iletişim amacındaki odak bilgiyi it-cleft veya what-cleft yapısıyla öne çıkarabileceksin.

Kişiyi veya bilgiyi öne çıkarmak

Cümlenin bütün bilgileri eşit derecede önemli olmayabilir. Toplantıda “Nina yanıtları topladı” demek yeterlidir. Fakat kimin topladığını özellikle düzeltmek ya da vurgulamak istiyorsan, odağı cümlenin önüne taşırsın. Bu vurgu, yeni bir olay eklemez. Aynı temel önermenin hangi parçasına dikkat edilmesi gerektiğini gösterir.

Nötr önerme Nina collected the responses. olsun. Düzenleyen kişinin Nina olduğunu vurgulamak için It was Nina who collected the responses. diyebilirsin. Kalıp It + be + odak + yan cümlecik biçimindedir. Odak olan Nina, be biçiminden hemen sonra gelir. Ardından gelen bölüm, kişinin yaptığı işi belirtir.

Aynı düzen kişi yerine bir bilgiye ya da nesneye dikkat çekebilir: It was the survey results that changed our recommendation. Burada odak the survey results ögesidir. Dinleyici artık değişikliğe neyin yol açtığını öğrenir. Buna karşılık It was Maya who changed our recommendation. cümlesi, değişikliği kimin yaptığını vurgular. Odak değişince cümlenin iletişim amacı da değişir.

Odak türlerini karşılaştırmak

What-cleft yapısı, özellikle gereken şeyi veya önemli noktayı öne çıkarır: What the audience needs is a clear summary. Burada What the audience needs bölümü, dinleyicinin ihtiyacını bir bütün olarak sunar. Yeni bilgi a clear summary kısmıdır. Bu yüzden what-cleft çoğu zaman “ihtiyaç olan şey” ya da “önemli olan şey” türündeki bir odağa uygundur.

Aynı olayı farklı biçimlerde kurarken önce nötr önermeyi koru, sonra odaklanacak bilgiyi belirle. Belirli bir kişi veya nesneyi ayırıyorsan it-cleft kullan. Önemli olan gereksinim ya da sonuçsa what-cleft ile onu öne çıkar. İki yapı yalnızca biçim farkı değildir: dinleyicinin hangi bilgiye yönlendirildiğini değiştirir.

Bir sonraki örnekte, öne çıkardığın ögenin cümlenin geri kalanındaki işle nasıl uyuştuğunu yakından inceleyeceksin.

• It was Omar who booked the room. kişiyi mi vurgular? Omar, be biçiminden sonra geldiği için odaklanan kişidir.
• Dinleyicilerin ihtiyacını öne çıkarmak için hangisi uygundur? What-cleft, ihtiyacı bir bütün olarak sunup gereken şeyi odaklar.
• It was the final report ___ changed the decision. cümlesinde odak nedir? It-cleft yapısında be sonrasındaki öge odaktır. Burada kararın değişmesine yol açan rapor öne çıkarılır.

Önceki devrik yapılar ve ilgi cümlecikleri bilgisi, vurgulu bir cümlede öne çıkan ögenin cümle içindeki görevini izlemeyi kolaylaştırır.

Cleft Sentences mekaniği: It is/was [Vurgulanan Öge] that/who... ile odağı cümlenin başına çekme

Odak ile cümle görevi

Bir vurgulu cümleyi doğru yorumlamak için iki soruyu ayrı ayrı yanıtla: Hangi bilgi öne çıkarılıyor? ve Bu bilgi temel cümlede hangi görevi üstleniyor? Bu ayrım, aynı olayın farklı parçalarına dikkat çekmeni sağlar. Üniversite araştırmasıyla ilgili bir duyuruda sunumu kimin yapacağı, sunumun ne zaman yapılacağı veya ekibin neye ihtiyaç duyduğu öne çıkarılabilir.

Önceden karşılaştığın it-cleft ve what-cleft yapıları, bu odağı farklı biçimlerde kurar. Şimdi önemli olan yalnızca kalıbı tanımak değil, odaklanan parçanın bağlı olduğu cümledeki rolünü de eşleştirmektir. Bir ögeyi özne sanmak, onun aslında nesne olduğu bir cümleyi yanlış yorumlamana yol açabilir.

Bir kampüs duyuru panosunu düşün. Panoda aynı sunum hakkında kişi, zaman ve ihtiyaç bilgileri bulunur. Okurun gözüne hangi bilginin önce çarpacağını cümle yapısı belirler. Fakat öne çıkarılan bilgi, cümlenin geri kalanındaki görevini otomatik olarak değiştirmez. Yapıyı çözerken odağı ve görevi ayrı izlemek gerekir.

Odaklanan ögeyi adım adım eşleştirme

1. Önce vurgusuz temel önermeyi kur. Böylece olayın kim tarafından yapıldığını ve hangi ögenin eylemle ilişkili olduğunu görürsün.
2. Öne çıkarılacak bilgiyi seç. Kişi, zaman veya eylemden etkilenen şey gibi seçenekler arasından iletişim amacına uygun olanı belirle.
3. Odaklanan bilgiyi, cümledeki asıl görevine geri yerleştir. Kişi eylemi yapan mı, eylemden etkilenen mi? Zaman bilgisi eylemin ne zaman gerçekleştiğini mi söylüyor?
4. Kurduğun vurgulu cümlede bu görevin korunup korunmadığını kontrol et. Odak değişebilir. Anlatılan olayın temel ilişkisi yanlışlıkla tersine dönmemelidir.

Örneğin temel önerme The committee selected Maya to present the findings. olsun. Burada komite seçme eylemini yapan öznedir. Maya ise seçilen kişidir, yani eylemin nesnesidir. Seçilen kişiyi öne çıkarmak için It was Maya who the committee selected to present the findings. denebilir. Bu cümlede odak Maya olsa da kişi, seçme eylemini yapan değil, seçilen kişidir.

Hemen benzer bir durumda, komitenin seçtiği kişiyi değil günü öne çıkaralım. Temel önerme The committee selected Maya on Friday. biçimindedir. It was on Friday that the committee selected Maya. cümlesinde odak zaman bilgisidir. On Friday eylemi yapan ya da eylemden etkilenen değildir. Seçme eyleminin ne zaman gerçekleştiğini bildirir. Böylece iki örnekte de yapı odağı değiştirirken temel olayın katılımcılarını korur.

Yan cümle ile ana cümlenin görevlerini ayırma

What-cleft yapısında görev eşleştirmesi iki düzeyde yapılır. Önce what ile başlayan yan cümleye bak. Ardından bu yan cümlenin ana cümlede nasıl kullanıldığına bak. Örneğin What the committee needed was a clear summary. cümlesinde the committee, ihtiyaç duyan öznedir. A clear summary, ihtiyaç duyulan şeydir. What the committee needed bölümü ise tüm olarak ana cümlenin öznesi görevindedir. Öne çıkan bilgi, ana cümledeki bu parçanın içeriğini tamamlar.

Bu ayrım, tek bir parçanın farklı düzeylerde farklı ilişkiler kurabileceğini gösterir. A clear summary yan cümlede ihtiyaç duyulan ögeyi belirtir. What the committee needed ise ana cümlede özne konumundadır. Bir cümleye yalnızca “Özne hangisi?” diye bakmak, odaklanan bilginin hangi küçük cümlecikte hangi işi yaptığını açıklamaya yetmez.

Karşılaştırma tablosu

Sık görülen anlam kayması

Cümleyi değerlendirirken şu kısa kontrolü uygula: Önce temel eylemi ve yapan kişiyi belirle. Sonra odaklanan parçayı bul. En son bu parçanın iç cümlecikteki görevini ve varsa ana cümledeki görevini ayrı ayrı söyle. Bu kontrol, it-cleft ve what-cleft cümlelerini yalnızca biçimlerine göre değil, ilettikleri odak bilgisine göre de yorumlamanı sağlar. Özellikle bir yan cümle bütün olarak ana cümlede özne olduğunda, o yan cümle içindeki özne ve nesne ilişkilerini ayrıca incele. Böylece odak ile görev birbirine karışmaz.…

Devrik yapılarda öne alınan ifadeyi ve ilgi cümleciklerinde isimle kurduğu bağı tanımak, odak bilgisinin cümledeki görevini izlemenizi sağlar.

Gereksinimi öne çıkarmak

Bir toplantıda herkes sunumun neden ertelendiğini biliyor, ancak çözüm için hangi bilginin gerektiği henüz açık değil. Bu durumda what-cleft, arka planı kısa bir yan cümlede tutup aranan gereksinimi cümlenin sonunda görünür kılar. Böylece dinleyici, bütün olaydan çok eksik olan parçaya dikkat eder.

What the committee needs before it can approve the presentation is a clearer schedule.

Bu cümlede komite ve onay süreci bağlamı taşır. Yeni ve önemli bilgi, sunumun onaylanması için gereken şeydir: daha açık bir takvim. Yapı, “Komitenin ihtiyacı olan şey daha açık bir takvim” anlamını kurar. Gereksinim sorusuna doğrudan yanıt verir.

Aynı bilgi, farklı odak

Üç cümle de Maya’nın kesinleşmiş bir saate ihtiyacı olduğunu bildirir. Ancak ilk cümle, ihtiyacı “Maya’nın ihtiyaç duyduğu şey” biçiminde paketler. İkinci cümle, ihtiyaç duyulan ögeyi doğrudan karşılaştırma odağına çıkarır. Düz cümle ise böyle bir odak yapısı kurmaz. Seçim, yalnızca dilbilgisi değil, dinleyicinin hangi bilgiyi ayırt etmesini istediğinizle ilgilidir.

Kararı adım adım kurmak

Maya’nın öğrenci komitesine sunum için takvim hazırladığını düşünün. Komite toplantıda “Neyi netleştirmemiz gerekiyor?” diye soruyor. Önce yanıtlanacak gereksinimi belirleyin: komitenin ihtiyacı, daha açık bir takvimdir.

1. Temel önermeyi belirleyin: Komitenin daha açık bir takvime ihtiyacı var. Bu, değiştireceğin anlamı korur.
2. Gereksinimi anlatan yan cümleyi kurun: the committee needs before it can approve the presentation. Bu bölüm, kimin neye ihtiyaç duyduğunu bağlam içinde verir.
3. Yan cümleyi What ile başlatın: What the committee needs before it can approve the presentation. Bu artık cümlenin özne bölümüdür. Henüz gereken şeyin kendisi değildir.
4. Ardından is kullanıp odaklanan gereksinimi ekleyin: a clearer schedule. Tam cümle şöyle olur: What the committee needs before it can approve the presentation is a clearer schedule.

Yaygın bir yanılgı, What ifadesini tek başına odaklanan nesne sanmaktır. Burada What yan cümleyi başlatır. Odaklanan gereksinim is sonrasında gelir. Bu yüzden What is a clearer schedule that the committee needs biçimi, iki farklı yapıyı yanlış biçimde birleştirir.

Öngörü: Aynı toplantıda soru “Takvimi kimin hazırlaması gerekiyor?” olsaydı, odaklanan yanıt bir gereksinim değil, kişi olurdu. Bu amaçla It is Maya who needs to prepare the schedule. daha doğrudan bir seçimdir. Buna karşılık “Maya’nın yapması gereken şey ne?” sorusu, What Maya needs to do is prepare the schedule. biçimine uygundur. İlk cümle kişiyi, ikincisi yapılması gereken eylemi öne çıkarır.

Sınırları kontrol etmek

What-cleft seçerken What sonrasında tamamlanmış bir yan cümle bulunduğunu kontrol edin. What Maya needs kendi içinde özne ve fiil taşır. a confirmed time ise ardından gelen odak bilgisidir. Yan cümle ile odaklanan bölüm aynı görevde değildir.

It-cleft ise belirli bir ögeyi ayırmak için kullanışlıdır. It was on Friday that the committee approved the schedule. cümlesi zamanı belirginleştirir. Her iki cleft türü de aynı temel önermeyi farklı biçimde sunabilir. Ancak soru “Ne gerekiyor?” olduğunda what-cleft, “Kim?” veya “Ne zaman?” olduğunda it-cleft çoğu kez daha uygun odağı kurar. Son kontrolün şu olsun: Cümle, dinleyicinin aradığı bilgiyi odak bölümüne gerçekten yerleştiriyor mu?

• What Alex needs is a quiet room. cümlesinde odak nedir? Odak, Alex’in ihtiyaç duyduğu şey olan sessiz odadır. What Alex needs ise yan cümledir.
• “Kim sunumu düzenlemeli?” sorusunda hangi cümle kişiyi öne çıkarır? Soru kişiyi aradığı için it-cleft içindeki Noor odaklanan ögedir.
• Gereksinimi öne çıkarın: ___ the lab needs is a reliable microphone. What the lab needs yan cümlesi gereksinim odağını kurar. Odaklanan nesne is sonrasında gelir.

Devrik yapıda öne alınan parçanın cümledeki görevini, ilgi cümleciğinde ise hangi isme bağlandığını izlemek, odak bilgisini seçerken işe yarar.

Aynı olay, farklı vurgu

Bir sunumun iptal edildiğini düşünün. İptal kararını bölüm başkanı vermiş, karar e-posta ile duyurulmuş ve gerekçe salonun kapalı olmasıymış. Olay değişmez. Fakat konuşmanın amacı değiştikçe dinleyicinin dikkat etmesi gereken bilgi de değişir. Bir arkadaşınız “Kim iptal etti?” diye sorarsa kişiyi, “Nasıl öğrendiniz?” diye sorarsa haberin geliş biçimini öne çıkarırsınız.

Bu seçim, odak bilgisi ve karşılaştırma ilişkisidir. Cleft cümleleri aynı temel önermeyi korurken belirli bir parçayı karşıtlık veya düzeltme için belirginleştirir. Dolayısıyla önce dinleyicinin hangi bilgiyi bilmediğini ya da yanlış anladığını belirleyin. Sonra yalnızca o bilgiye uygun yapıyı seç. Her cümleyi daha vurgulu olsun diye cleft yapısına çevirmek gerekmez.

Önceden öğrendiğiniz it-cleft ve what-cleft biçimlerini burada yeni bir iletişim kararında kullan. İt-cleft, bir kişi, zaman, yer veya başka bir ögeyi öne çıkarmaya elverişlidir. What-cleft ise bir eylemi ya da gerekli olanı odaklayan bir ifade kurabilir. Yapıyı seçerken yalnızca vurgulanan sözcüğe değil, cümlenin tamamında hangi bilginin verildiğine de bakın.

Toplantıda odağı seçmek

Bu konuşmada aynı iptal olayı üç farklı parçayla anlatılır. İlk vurgulu cümle, iptal eden kişiyi yanlış tahminden ayırır. Sonraki cümlede “başkan e-postayı gönderdi” varsayımı düzeltilir: başkanın yaptığı duyurudur, e-postayı gönderen kişi başkasıdır. Son cümle ise iptal kararının nedenini değil, değişikliği zorunlu kılan koşulu öne çıkarır. Böylece konuşmacı, her seferinde dinleyicinin karıştırdığı parçayı seçer.

Dikkat edin: Son iki cümle aynı bilgiyi öne çıkarmaz. What the chair did was announce the decision at the meeting. ifadesi başkanın yaptığı eyleme odaklanır. It was the closed lecture hall that forced the change. ifadesi ise değişikliği zorunlu kılan ögeyi vurgular. Birini diğeriyle değiştirmek, cümle yapısı kabul edilebilir olsa bile konuşmacının vermek istediği cevabı değiştirebilir.

Dönüştürürken önermeyi korumak

Nötr bir cümleyle başlayın: The course administrator sent the email on Monday. Burada temel önerme, e-postayı ders yöneticisinin pazartesi günü gönderdiğidir. Soruda “Kim gönderdi?” deniyorsa It was the course administrator who sent the email on Monday. biçimi kişiyi belirginleştirir. “Ne zaman gönderdi?” diye soruluyorsa It was on Monday that the course administrator sent the email. zaman bilgisini öne alır. Her iki dönüşümde de gönderme olayı ve aktör-zaman ilişkisi korunur.

Bir dönüşümden sonra üç şeyi denetleyin:

• Öne çıkan bilgi, sorunun aradığı cevap mı?
• Cümlenin geri kalanı aynı olayı ve ilişkileri koruyor mu?
• Seçilen it-cleft ya da what-cleft, bu iletişim amacı için doğal mı?

Özellikle son noktada, what-cleft’i yalnızca “önemli bilgi” eklemek için kullanmayın. What the administrator did was send the email on Monday. yöneticinin eylemini öne çıkarır. Buna karşılık It was the administrator who sent the email on Monday. eylemi yapan kişiyi vurgular. Odağı karıştırmak, önermedeki bilgileri korusa bile cevabın hedefini şaşırtır.

Yeni bağlama aktarım

Şimdi üniversite kulübünün çevrim içi etkinliğine geçin. Etkinlik bağlantısı çalışmamış. Kulüp başkanı bağlantıyı önceden test etmiş. Teknik görevli yeni bağlantıyı son anda paylaşmış. Bir öğrenci başkanı suçluyor, başka biri de bağlantının ne zaman değiştiğini soruyor. Önce temel bilgileri değiştirmeden iki ayrı yanıt tasarlayın: biri başkanın yaptığı işi doğru biçimde açıklasın, diğeri yeni bağlantıyı paylaşan kişiyi yanlış suçlamadan ayırsın. En az bir yanıtta it-cleft, diğerinde what-cleft kullan.

Yanıtlarınızı kurduktan sonra odağı değiştirip yeniden okuyun. Dinleyici “Kim paylaştı?” diye soruyorsa teknik görevliyi öne çıkarmak uygundur. “Başkan ne yaptı?” diye soruyorsa başkanın bağlantıyı test etmesini anlatan what-cleft daha doğrudan olabilir. Fakat “Kim etkinliği çevrim içi yaptı?” gibi sorulara, verilen olaylarda bulunmayan bir bilgi eklemeyin. Odak seçimi yeni bir olay uydurma izni vermez.

Bu alıştırmada başarı, karmaşık biçimi kullanmakla ölçülmez. Cleft odak cümleleri, dinleyicinin dikkatini doğru bilgiye yöneltirken temel önermeyi bozmamalıdır. Her iki yanıtı da bu ölçütle kontrol edin. Bir cümle kulağa vurgulu gelse bile yanlış kişiyi veya eylemi öne çıkarıyorsa, iletişim amacını karşılamaz.

• Bir düzeltmede odağı değiştirmek, olayın temel ilişkilerini de değiştirmelidir. Odak değişebilir, ancak temel önerme ve içindeki ilişkiler korunmalıdır.
• “Who approved the room change?” sorusunda hangi yanıt kişiyi öne çıkarır? İt-cleft, onaylayan kişiyi doğrudan belirginleştirir. What-cleft ise kişinin yaptığı eylemi öne çıkarır.
• Toplantıda yaptığı eylemi vurgula: ___ the coordinator did was share the revised schedule. What-cleft yapısında what-clause, kişinin yaptığı eylemi tanımlar. Burada vurgu programı paylaşma eylemindedir.

Devrik yapılarda öne alınan ifadeyi ve ilgi cümleciklerinde ilgili ögeyi izlemek, aşağıdaki odak cümlelerini kontrol ederken işe yarar.

Odak ve cümledeki rol

Bir cümlede hangi bilginin öne çıkarılacağına karar verirken, o bilginin temel cümlede hangi işi yaptığını da koruyun. Kişi, gönderilen şey ve zaman bilgisi aynı olayın parçaları olabilir. Ancak birbirlerinin yerine geçemezler.

Aynı kampüs olayını düşünün: Maya seminerden sonra Dr Lee’ye gözden geçirilmiş özeti gönderdi. Gönderdiği şey özettir, alıcı Dr Lee’dir, zaman ise seminer sonrasıdır. İletişim amacınıza göre bu üç bilgiden birini öne alabilirsin.

• Alıcıyı öne çıkaran it-cleft, kişi bilgisini kendi cümle rolüyle eşleştirir.
• Gönderilen şeyi öne çıkaran what-cleft, gönderme eyleminin içeriğini belirtir.
• Zamanı öne çıkaran bir it-cleft, ne zaman gerçekleştiğini belirtir.

Böylece Cleft Odak Cümleleri, yalnızca vurgu biçimi değildir. It-Cleft Odaklama ve What-Cleft Odaklama arasında seçim, dinleyicinin hangi bilgiyi önce fark etmesi gerektiğine bağlıdır. Aynı önermeyi yeniden kurarken olayın rollerini değiştirmeyin.

Rol eşleşmesini sınama

Kendinize şu sırayla sorun: “Neyi öne çıkarmak istiyorum? Bu bilgi temel cümlede hangi role sahip? Kurduğum cümlede aynı rol korunuyor mu?” Son soruya yanıtın hayırsa, yapı dilbilgisel görünse bile anlamı yanlış bilgiye bağlamış olabilirsin.

Yanlış: What Maya sent to Dr Lee was the recipient. Bu yapı gönderilen şeyi bekletir, fakat cümle alıcıyı yanıt olarak verir.

Doğru: What Maya sent to Dr Lee was the revised abstract. Öne çıkan bilgi, gönderme eyleminin içeriğiyle eşleşir.

Bu ayrım, Odak Bilgisi ve Karşılaştırma açısından da önemlidir. Karşılaştırma yaparken yalnızca hangi parçanın değiştiğine değil, o parçanın olay içindeki rolünün korunup korunmadığına bakın.

Kampüs duyurusundaki düzeltme

Olayı başka bir üniversite duyurusuna aktarırken de aynı kontrolü uygulayın: “İstenen şey”, “isteyen kişi” ve “son tarih” farklı odaklardır. Bu rollerden hangisini öne çıkaracağını önce iletişim amacı belirler, ardından seçtiğin yapı bu amacı açıkça gösterir.

Önceki devrik yapı bilgisini hatırla: Not until the deadline did Maya send the form. Bu cümlede yardımcı fiil ile öznenin sırasını hangi ifade etkiliyor? Bu geri çağırma, bir sonraki konuda neden ve karşıtlık bağlarının cümleler arasında nasıl kurulduğunu incelerken de işinize yarayacak.

Kendinize özel olarak sorun: Bu örneklerde hangi bilgi rolünün korunması gerektiği artık daha açık, hangi kısmı hâlâ belirsiz?

• What the panel selected was Professor Chen. cümlesinde seçilen şey alıcıdır. Doğru mu? Cümle, panelin seçtiği şeyi öne çıkarır. Kişi alıcı değil, seçilen kişidir.
• Bir e-postanın gönderildiği kişiyi öne çıkarmak için hangisi uygundur? Omar alıcı rolündedir, bu nedenle kişi odağı bu rolü koruyan it-cleft yapısında öne çıkar.
• Raporun içeriğini öne çıkar: What the team presented was ___ report. The final report sunulan şeydir. Seyirci alıcı rolünü, zaman ifadesi ise ne zaman sunulduğunu belirtir.