Neden ve Karşıtlık

Otobüs gecikir. Mina seminere geç kalır. Peki salonun dolu olması onun kapıya yakın oturmasının nedeni mi, yoksa bu iki bilgi yalnızca art arda mı verilmiş? Koşullu cümlelerde ilişkiyi, odak cümlelerinde vurguyu izleme becerini şimdi bu yeni bağlantılara taşı. Cümleler arasındaki neden, sonuç veya karşıtlık ilişkisini çözümleyip anlama ve cümle yapısına uygun bağlacı seçeceksin.

Cümle alan bağlaçlar (Although, Whereas) vs İsim alan yapılar (Despite, In spite of)

İlişkinin yönünü bulmak

Bir bağlaç, iki düşünce arasındaki ilişkinin yönünü görünür kılar. Önce hangi olayın neden, hangisinin sonuç olduğunu belirle. Sonra bağlacın bu ilişkiyi doğru sırada kurup kurmadığını incele.

Mina arrived late because her bus was delayed. cümlesinde otobüsün gecikmesi nedendir, geç kalma sonucudur. The bus was delayed, so Mina arrived late. aynı ilişkiyi ters sırayla sunar: because nedeni, so sonucu tanıtır. Bağlaç değiştiğinde olayların kendisi değil, cümledeki düzenleri değişir.

Neden ve sonuç bağlaçları

The room was full, so Mina sat near the door. ifadesinde salonun dolu olması oturma yerini açıklar. Mina sat near the door because the room was full. aynı iki bilgiyi neden-sonuç düzeninde birleştirir. Therefore da bir önceki bilgiden çıkarılan sonucu belirtir. Genellikle ikinci cümlenin başında kullanılır: The room was full. Therefore, Mina sat near the door.

Bağlaç ilişkisi kurmak, yalnızca iki cümleyi yan yana getirmek değildir. Kanıtın hangi düşünceyi desteklediğini de göstermelidir. Salonun dolu olması geç kalmanın nedeni değil. Kapıya yakın oturmanın nedenidir. Neden-sonuç okunu yanlış yere çevirirsen, cümle dilbilgisel olarak düzgün görünse bile açıklama hatalı olur.

Beklentinin tersine gelişen karşıtlık

Although Mina had missed the introduction, she followed the discussion. cümlesinde giriş bölümünü kaçırmak, tartışmayı takip etmeyi zorlaştırabilir diye bekleriz. Ancak beklenenin tersi gerçekleşir. Although bu beklenmedik karşıtlığı kurar. Iki durumdan biri diğerinin gerçekleşmesini engellemez.

Karşıtlık, neden-sonuçla aynı şey değildir. Mina missed the introduction, so she followed the discussion. cümlesinde sonuç bağlacı, giriş bölümünü kaçırmanın tartışmayı takip etmeye yol açtığını söyler. Bu ilişki anlatılmak istenen anlamla uyuşmuyorsa, bağlaç seçimi de uyuşmaz. Önce olaylar arasındaki mantığı, ardından cümle biçimini denetle.

Bağlaçtan sonra ne gelir?

Bir yan cümle, öznesi ve çekimli fiili bulunan cümle parçasıdır. Because her bus was delayed bölümünde her bus özne, was delayed ise çekimli fiildir. Although Mina had missed the introduction da özne ve çekimli fiil içerir. Bu yüzden bu örneklerde bağlaçtan sonra bir yan cümle gelir.

Yaygın yanılgı, her bağlacın ardından aynı türde bir yapının gelebileceğini düşünmektir. Burada because ve although sonrasındaki tam cümle parçalarını ayırt et. Because ile farklı bir yapının nasıl kurulduğunu sonraki örneklerde ayrıca inceleyeceksin.

Yeni bir durumda önce iki bilgiyi neden, sonuç ya da beklenmedik karşıtlık olarak düzenle. Ardından seçtiğin bağlacın kurduğu ilişkiyi ve sonrasında gelen yapıyı kontrol et. Bir sonraki örnekte, yakın görünen iki neden ifadesinin cümle yapısını nasıl değiştirdiğini fark edebilir misin?

because

çünkü Mina arrived late because her bus was delayed.

although

-e rağmen Although Mina had missed the introduction, she followed the discussion.

• The lab was closed, so the meeting moved online. Burada labın kapanması nedendir. So sonuç bilgisini tanıtır. Laboratuvarın kapalı olması toplantının çevrim içi yapılmasına yol açan nedendir.
• Beklenmedik karşıtlığı hangi seçenek kurar? Although, küçük örneklemden açık bir örüntü çıkmasını beklenmedik karşıtlık olarak sunar. Diğer seçenekler neden-sonuç kurar veya bu ilişkiyi mantıksız biçimde bağlar.
• Although the deadline was close, the team stayed calm. Bu cümlede bağlaçtan sonra gelen yapı nedir? The deadline was close bölümünde özne ve çekimli fiil vardır. Bağlaç bu yan cümleyi karşıtlık ilişkisine bağlar.
• 'Although' beklenmedik bir durumu ifade etmek için kullanılır. Although, beklenen sonucun aksine gerçekleşen durumları bağlamak için kullanılan bir karşıtlık bağlacıdır.
• 'The room was full, ___ Mina sat near the door.' boşluğa ne gelmelidir? Salonun dolu olması bir nedendir, kapıya oturmak ise sonuçtur. Bu nedenle sonuç bağlacı olan 'so' seçilmelidir.

Koşul yapıları ve odak cümleleri, düşünceler arasındaki ilişkiyi zaten kuruyor. Burada neden bildiren bağlacın ardından gelen yapıyı incelemek yeterli.

Cümle alan yapılar (Because + Özne + Fiil) vs İsim alan yapılar (Because of + İsim Öbeği)

Neden bildiren yapıda biçim seçimi

because ile because of aynı tür bilgiyi istemez. İkisi de neden gösterebilir, ancak devamlarında farklı dilbilgisel yapılar bulunur. Bu ayrım, cümlenin anlamını değil, neden bilgisinin nasıl paketlendiğini değiştirir.

• because + clause: Ardından öznesi ve çekimli fiili bulunan bir yan cümle gelir.
• because of + noun phrase: Ardından bir isim, zamir ya da isim işlevi gören bir ifade gelir.

Bir kapının iki girişi olduğunu düşün. Neden tam bir olay ya da yargı olarak anlatılıyorsa because kapısını seçersin. Neden bir kişi, şey veya durum adıyla veriliyorsa because of kapısı uygundur. Seçimi sözcüğün Türkçe karşılığına göre değil, sonrasındaki yapıya göre yap.

Yapıyı adım adım çözümleme

1. Önce cümlede hangi ilişkinin kurulduğunu belirle. Bir olay başka bir olayın nedeni mi, yoksa cümle iki düşünceyi beklenmedik biçimde mi karşılaştırıyor?
2. Neden ilişkisi varsa, bağlaçtan sonraki parçayı incele. Bu parçada özne ve çekimli fiil birlikte bulunuyorsa because kullan.
3. Parçada yalnızca bir isim ya da isim öbeği varsa because of kullan. Fiilin -ing biçimi de isim işlevi görebilir.
4. Bağlaçtan sonraki parçayı kontrol et. because of sonrasında çekimli fiilli tam bir yan cümle kullanmak, bu kalıbın biçimiyle uyuşmaz.

Birinci cümlede neden, otobüsün gecikmesiyle ilgili tam bir bilgi olarak veriliyor: Mina missed the seminar because her bus was delayed. Buradaki her bus öznedir, was delayed ise çekimli fiildir. Bu nedenle because seçilir.

Aynı neden isim öbeğine dönüştürülürse cümle şöyle kurulur: Mina missed the seminar because of a bus delay. A bus delay bir isim öbeğidir. Ardından özne-fiil içeren bir yan cümle gelmez. İki örnekte neden ilişkisi aynıdır, fakat nedenin dilbilgisel biçimi farklıdır.

Yakın örneği çözümleme

The tutor changed the meeting time because several students had exams. Bu cümlede neden, öğrencilerin sınavı olmasıdır. Several students özne, had çekimli fiildir. Dolayısıyla because uygundur.

Hemen ardından benzer bir durumu isim öbeğiyle kur: The tutor changed the meeting time because of the exam schedule. Bu kez the exam schedule isim öbeğidir. Bağlaç seçimi, cümlenin temel mesajından değil, neden bölümünün iç yapısından çıkar.

Karşıtlıkla karıştırmamak

Because neden-sonuç ilişkisi kurar. Karşıtlık bağlaçları ise iki düşüncenin birbirine göre durumunu gösterir. Örneğin Although Mina was tired, she completed the report. cümlesinde yorgunluk, raporun tamamlanmasının nedeni değildir. İki bilgi arasında beklenmedik bir karşıtlık vardır. Bu yüzden yalnızca iki olay yan yana geldi diye neden bağlacı seçilmez.

Konuşmada Mina ile Daniel de biçim ve anlamı ayrı ayrı kontrol ediyor:

Diyalogdaki son örnekte önemli olan, yalnızca bağlaçtan sonraki biçim değildir. Önce anlam ilişkisini, ardından bağlacın istediği yapıyı belirlemek gerekir. Neden için because ile tam yan cümleyi, because of ile isim öbeğini eşleştir. Karşıtlık varsa neden kalıbına zorlamadan karşıtlık bildiren seçeneği değerlendir. Because of sonrasında gelen -ing biçiminde de ifadenin cümlede isim işlevi görüp görmediğini kontrol et.

• “Since the library closed” tam bir yan cümle olduğundan hangi seçim doğrudur? Since the library closed özne ve çekimli fiil içerir. Önüne ayrıca because eklenmez. Bu yapıda neden bağlacı tek başına kullanılır.
• Neden bir isim öbeğiyse hangi seçenek yapıyla uyumludur? Room unavailability isim öbeğidir ve because of sonrasında kullanılabilir. Dördüncü seçenek tam yan cümleyi isim öbeği isteyen yapıya bağladığı için biçim uyuşmazlığı yaratır.
• İsim öbeği olan nedeni bağlamak için uygun kısa ifadeyi yazın: The event was postponed ___ heavy rain. Heavy rain isim öbeğidir, bu nedenle öncesinde because of kullanılır. Because seçilseydi ardından özne ve çekimli fiil içeren bir yan cümle gerekirdi.

Koşul yapılarında varsayım ile sonucu, odak cümlelerinde ise vurgulanan bilgiyi zaten ayırt edebiliyorsun. Şimdi bağlacın olaylar arasında kurduğu beklenti ilişkisini de incele.…

Koşul yapıları ve odak cümleleri, önermeler arasındaki ilişkiyi farklı biçimlerde kurabilir. Şimdi cümledeki ilişkiyi bağlacın biçimiyle eşleştir.

İlişkiyi ve yapıyı birlikte çözümle

Bağlaç seçerken iki ayrı soruyu sırayla yanıtla. İlk olarak, ikinci bilgi ilk bilginin nedeni, sonucu mu, yoksa ona rağmen gerçekleşen beklenmedik bir durum mu? Ardından, bağlaçtan sonra tam bir cümle mi yoksa isim grubu mu geldiğini kontrol et. Bu iki karar, anlamı koruyan seçimi yapmanı sağlar.

Bir kampüs etkinliğinin yerinin son anda değiştiğini düşün. Yeni konumun duyurulması öğrencilerin doğru odayı bulmasına yol açıyorsa, arada neden-sonuç ilişkisi vardır: The organizer posted the new location, so students found the room. Buna karşılık, duyuru yapılmış olmasına rağmen bazı öğrenciler eski odaya gidiyorsa, ikinci olay ilkinden beklenen sonuca uymaz: Although the organizer posted the new location, some students went to the old room. Gerçek olayları sırayla belirlemek önemlidir. Sırf iki cümlede farklı sonuçlar bulundu diye her zaman karşıtlık bağlacı seçilmez. Ikinci olayın ilkine rağmen gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır.

Şimdi aynı anlamı, bağlaçtan sonra gelen yapıyla birlikte incele:

• Because the map was updated, students found the new room. Burada because sonrasında özne ve fiil içeren tam bir cümle gelir.
• Because of the updated map, students found the new room. Burada because of sonrasında isim grubu gelir.
• Although the map was updated, several students went to the old room. Although sonrasında tam bir cümle vardır.
• Despite the updated map, several students went to the old room. Despite sonrasında isim grubu vardır.

Bu örneklerde olay örgüsü sabit kalırken biçim değişir. Bu nedenle yalnızca Türkçedeki “-dığı için” ya da “-e rağmen” anlamını düşünmek yeterli olmaz. İngilizce bağlacın istediği yapının da cümleye uyup uymadığını denetle.

Bir örneği adım adım değerlendir

Şu iki bilgiyi ele al: bina girişi kapalıdır. Öğrenciler yine de toplantıya zamanında ulaşır. İlk bilgi, ikinciyi doğrudan açıklamıyor. İkinci sonuç, kapalı girişe rağmen gerçekleştiği için beklenmeyen karşıtlık anlamı daha uygundur. İkinci parçanın biçimi de seçimi daraltır:

• İkinci parçadan sonra tam cümle gelecekse: Although the main entrance was closed, the students reached the meeting on time.
• İkinci parçadan sonra isim grubu gelecekse: Despite the closed main entrance, the students reached the meeting on time.

Her iki cümle de aynı karşıtlık ilişkisini kurar. Fakat despite sonrasında the main entrance was closed gibi tam cümle kullanılamaz. Bu yapı, o biçimde isim grubu değildir. Benzer biçimde, although sonrasında yalnızca the closed main entrance kullanmak cümleyi tamamlamaz. Yaygın yanılgı, bağlacın Türkçe karşılığını bulduktan sonra cümlenin geri kalanını kontrol etmemektir. Anlam doğru görünse bile yapı uyuşmazlığı seçimi bozar.

Sonuç bildiren seçeneklerde de ilişkiyi doğru yönde kur. The main entrance was closed, so the students used the side door. cümlesinde yan kapının kullanılması, kapalı girişin sonucudur. The main entrance was closed. Therefore, the students used the side door. aynı ilişkiyi daha düzenli, yazılı bir üslupla sunar. Therefore sonrasında yeni bir tam cümle gelir. Önceki cümleyle noktalama yoluyla bağlanır. Buna karşılık, because neden bilgisini tanıtır. Bağlaçlar benzer olaylardan söz etse de bilgilerin cümledeki yönü aynı değildir.

Diyalogdaki ilişkiyi incele

Aşağıdaki konuşmada önce olayların bağlantısını, sonra bağlaçtan sonraki yapıyı belirle. Mina’nın ikinci yanıtında tam cümle, üçüncü yanıtında ise isim grubu kullanılır.…

Koşul yapılarındaki ilişkiyi ve odak cümlelerindeki vurguyu hatırlayarak, şimdi bağlacın anlamıyla ardından gelen yapının uyumunu birlikte denetle.

Biçim hatasını ilişkinin içinden bulma

Bir cümleyi düzeltirken önce iki düşüncenin bağını belirle, sonra bağlaçtan sonra gelen parçanın tamamlanmış bir özne-fiil yapısı mı, yoksa yalnızca bir isim grubu mu olduğunu kontrol et. Bu sıra, doğru görünen ama mantıksal yönü bozuk cümleleri de yakalar.

Örneğin Because of the seminar was postponed, Mina changed her schedule. cümlesinde neden ilişkisi anlaşılır. Sorun, because of sonrasında tam bir özne-fiil yapısının gelmesidir. Düzeltme, ilişkiyi değiştirmeden biçimi eşleştirir: Because the seminar was postponed, Mina changed her schedule. veya Because of the postponement, Mina changed her schedule. İlkinde neden bir yan cümleyle, ikincisinde isim grubuyla verilir.

Karşıtlıkta da aynı denetimi uygula. Despite the room was noisy, Mina finished her notes. biçiminde beklenmeyen sonuç açıktır, fakat despite sonrasında tam cümle kullanılmıştır. Although the room was noisy, Mina finished her notes. cümlesinde bağlaç cümleyle uyumludur. Despite the noise, Mina finished her notes. seçeneğinde ise isim grubu kullanılır. İki doğru seçenek aynı ilişkiyi korur, ancak cümlenin kuruluşunu değiştirir.

Sonucu bildirirken nedenin yönünü de incele. The seminar ended early because Mina had submitted her report. neden-sonuç ilişkisi kurar. Mina submitted her report, so the seminar ended early. sonucu öne çıkarır. Ancak bağlam bu sonucu desteklemiyorsa dilbilgisel olarak düzgün cümle bile anlam bakımından hatalıdır. Bağlaç seçimi yalnızca biçim eşleştirmesi değildir: hangi olayın neden, hangisinin sonuç veya beklenmedik karşıtlık olduğunu da doğru atfetmelidir.

Yanlış: Bağlaçların anlamı yakınsa, onları aynı tür yapının önünde kullanmak gerektiğini varsaymak.

Doğru: Önce ilişkiyi belirle. Sonra bağlacın istediği yapıyla cümledeki yapıyı karşılaştır. Noktalama veya sözcük değişikliği tek başına yanlış ilişkiyi düzeltmez.

İlişkiyi belirle → neden → because + clause / because of + noun phrase İlişkiyi belirle → sonuç → so + clause İlişkiyi belirle → beklenmedik karşıtlık → although + clause / despite + noun phrase Son denetim → anlam ilişkisi doğru mu? → bağlaçtan sonraki yapı uygun mu?

Kendine şu soruyu yanıtla: Önceden öğrendiğin neden biçimlerinden hangisini yeni bir üniversite örneğinde seçerdin ve seçiminde hâlâ bulanık kalan nokta nedir? Sonraki konuda, başkasının sözünü aktarırken cümle yapısının nasıl değiştiğini incele.

• Although the proposal was brief yapısı cümle içerir mi? The proposal was brief özne ve fiil içerdiği için although ile uyumlu bir cümledir.
• Hangi düzeltme hem beklenmedik karşıtlığı hem yapıyı korur? Although sonrasında özne-fiil içeren cümle gelir ve iki olay arasındaki beklenmedik karşıtlığı korur.
• İsim grubuyla karşıtlık kur: ___ the limited time, they checked every source. The limited time isim grubudur. Bu yapının önünde despite kullanılabilir.