Aktarım ve Söylem

Bir arkadaşın dün “I can send the draft tonight.” dedi. Bugün bunu bir öğretim görevlisine aktarırken hangi bilgileri korumalısın? Daha önce bağlaçlarla anlam ilişkisi kurdun ve farklı zamanları aynı anlatıda birleştirdin. Şimdi bu seçimleri başkasının sözünü aktarırken kullan. Bu kartın sonunda doğrudan ifadeleri konuşmacıyı, zamanı ve isteğin amacını koruyarak dolaylı biçimde çözümleyebileceksin.

Doğrudan sözden dolaylı aktarıma zaman kayması (Backshift) ve çeşitli aktarma fiilleri (advising, claiming)

A Message Before the Seminar

Maya met Leo after a seminar planning meeting. She said, “I can send the draft tonight.” Leo asked, “Have you checked the figures?” Maya replied that she had checked them that morning. Then she asked Leo, “Could you tell Professor Green that I need an extension?” Leo agreed to pass on the request. The next day, he explained that Maya had needed more time because the library database had been unavailable.

Sözü aktarırken neyi korursun?

Doğrudan söz, konuşmacının kendi ağzından verilen ifadedir. Dolaylı aktarımda ise bu söz, anlatıcının cümlesinin parçası olur. Tırnak işaretlerini kaldırmak tek başına yetmez. Aktaran kişinin kim olduğunu ve sözün hangi amaçla söylendiğini de izlemelisin.

Maya’nın ilk cümlesi bir bildirimdir: “I can send the draft tonight.” Leo bunu daha sonra şöyle aktarabilir: “Maya said that she could send the draft that night.” Burada “said” aktarım fiilidir. “that” kullanılabilir, ancak bildirim cümlesinde çoğu zaman atlanabilir. Bu fiil yalnızca sözün söylendiğini bildirir. Özel bir amaç yüklemez.

Aktarım fiilini konuşma eylemine göre seç. Soru için “asked”, bir isteği iletmek için “asked Leo to tell Professor Green” uygundur. İstek yapısında fiilden önce isteğin yöneltildiği kişi gelir. Ardından “to” ve eylem bulunur. Maya’nın cümlesini “Maya asked Leo to tell Professor Green that she needed an extension.” diye kurduğumuzda, soru biçimini değil, sorunun işlevini aktarırız.

Bu nedenle aktarım öncesinde ifadeyi üç parçaya ayır:

• Konuşmacı: “I” kimdir? Maya ise dolaylı anlatıda “she” olur.
• Amaç: Kişi bilgi mi veriyor, soru mu soruyor, yoksa birinden eylem mi istiyor?
• Aktarım anı: “tonight” sözü aktarılırken hâlâ aynı gece mi, yoksa geçmişte kalan başka bir gece mi?

Zamir ve zaman uyumu, kelimeleri gelişigüzel değiştirmek değildir. Her değişiklik, aktarım anındaki bakış noktasını korumalıdır. Leo ertesi gün konuştuğu için Maya’nın “I” zamiri “she” olur. Geceye ilişkin ifade de artık Leo’nun konuştuğu zamana göre değerlendirilir. Aynı gün ve aynı yerde aktarım yapılıyorsa bazı zaman veya yer ifadeleri değişmeyebilir. Bağlam hâlâ belirleyicidir.

Soru ile isteği ayırt et

Maya’nın “Have you checked the figures?” sözü bilgi isteyen bir sorudur. Buna karşılık “Could you tell Professor Green that I need an extension?” biçim olarak soru olsa da işlevi Leo’dan bir şey istemektir. Bu ayrım, uygun aktarım fiilini seçtirir. İlkinde “asked whether Leo had checked the figures”, ikincisinde “asked Leo to tell Professor Green” kullanılır.

Yaygın hata, her ifadeyi “said” ile aktarmak veya isteği soru olarak bırakmaktır. Önce sözün işlevini belirle, sonra konuşmacı ve dinleyiciyi eşleştir, en son zaman ve yer bilgisini aktarım anına göre kontrol et. Bir sonraki örnekte, aynı söz farklı aktarım zamanlarında nasıl değişir?

• Maya'nın isteğini aktarırken özne olarak kimi belirtmelisin? İsteği Maya yaptığı için aktarım fiilinin öznesi Maya olmalıdır. Leo isteğin muhatabıdır.
• Bir arkadaşın bir görev yapmanı istiyor. Hangi aktarım uygundur? Bir istekte 'asked + kişi + to + fiil' yapısı, hem isteği hem de muhatabı açıkça aktarır.
• Ari şöyle dedi: 'I will call you tomorrow.' Ertesi gün aktar: 'Ari said that he would call me ___.' Aktarım ertesi gün yapıldığı için 'tomorrow' artık uygun bakış noktası değildir. 'the next day' zaman ilişkisini korur.

Daha önce koşul, karşıtlık ve vurgu ilişkilerini bağlamdan ayırdın. Şimdi aktarımda kimin konuştuğunu ve olayın hangi zamana ait olduğunu koru.

Dolaylı aktarımda zaman kayması (Backshift) ve yer/zaman zarflarının değişimi (today -> that day)

Referans noktası değişince

Dolaylı aktarım, sözcükleri mekanik biçimde değiştirmek değildir. Önce konuşmanın merkezini belirle: sözü kim söyledi, kime söyledi ve aktaran kişi bunu ne zaman anlatıyor? Bu bilgiler, zamirlerin kime gönderme yaptığını ve zaman ifadelerinin hâlâ geçerli olup olmadığını belirler.

Bir konuşma balonu düşün. Doğrudan sözde I balonu elinde tutan konuşmacıyı gösterir. Aktarımda balonu başka biri anlatırsa, I artık eski konuşmacıyı değil, yeni cümlenin bakış açısını izlemelidir. Zaman ve yer ifadeleri de aynı biçimde, konuşma anına göre değerlendirilir.

Zamir ve Zaman Uyumu, bu bakış açısını korumaya yarar. Zamir değişikliği, yalnızca konuşmacı değiştiği için değil, cümledeki kişinin rolü değiştiği için yapılır. Zaman biçimi de aktarım fiilinin geçmişte olmasına göre çoğu zaman geriye kayar. Ancak sözün içeriği hâlâ geçerliyse veya zaman ifadesi değişmediyse, biçimi otomatik olarak değiştirmek anlamı bozabilir.

Aktarımı adım adım kur

1. Konuşmacıyı ve dinleyiciyi belirle. Doğrudan sözdeki kişi zamirlerinin kimleri gösterdiğini açıkça eşleştir.
2. Aktarım fiilini seç. Nötr bir bildirim için said kullanılabilir. Bir kişiye bilgi verildiğini vurgulamak için told seçilir ve ardından dinleyici belirtilir.
3. Zaman ve yer ifadesini bağlama göre denetle. today ve here gibi sözcükler yalnızca konuşma koşulları gerçekten değiştiyse başka bir ifadeye dönüşür.
4. Yeni cümleyi anlam bakımından kontrol et. Aktarım, eski konuşmacının ne söylediğini korumalı. Anlatıcının kendi görüşünü eski konuşmacıya yüklememelidir.

Örneğin dün Maya sana şöyle dedi: “I can send you the draft tonight.” Bugün bunu danışmanına aktarıyorsun. Önce I zamirinin Maya olduğunu, you zamirinin seni gösterdiğini saptarsın. Sonra dün söylenen tonight ifadesinin bugünkü aktarma anında that night olduğunu fark edersin. Sonuç: Maya said that she could send me the draft that night. Burada she Maya’yı, me aktarımı yapan kişiyi gösterir. can biçiminin could olması, geçmişteki aktarım çerçevesiyle uyumludur.

Aynı çözümleme adımlarını hemen benzer bir örnekte uygula: Dün Leo sana “I will email you tomorrow” dedi. Sen bugün bu sözü bir sınıf arkadaşına aktarıyorsun. I Leo’yu, you seni gösterir. tomorrow ise dünün bakış açısından belirlenmiştir. Uygun aktarım şöyledir: Leo said that he would email me the next day. Yalnızca fiil biçimini değiştirmek yetmez. Kişi ve zaman ifadelerini de aynı bağlam denetiminden geçirmek gerekir.

Söylem fiilini amaca göre seç

[Söylem fiili seçimi] anlamı ince biçimde değiştirir. Say, konuşma içeriğini öne çıkarır. tell, bir dinleyiciye verilen bilgiyi belirtir. Bu nedenle Maya said me the answer uygun değildir. Dinleyiciyle tell kullanılır: Maya told me the answer. Fiili seçerken yalnızca Türkçe karşılığını değil, İngilizcedeki cümle düzeninde hangi katılımcıların bulunduğunu da izle.

Bir rica aktarılırken konuşma amacını da koru. Doğrudan söz “Please send me the notes” ise, asked ve to yapısıyla Nora asked me to send her the notes. denebilir. Burada me, ricayı alan kişidir. her, notları isteyen Nora’dır. Aktarım, isteği bildirim gibi göstermemelidir.

Aktarım fiilinin biçimleri

Aşağıdaki biçimler, kimin konuştuğunu cümlede açıkça göstermeye yardım eder. Özellikle üçüncü tekil kişide fiil biçimine ve dinleyici eklenip eklenmediğine dikkat et.

Aktarılan sorularda da konuşmacı ve zaman referansını belirlemek gerekir. Ancak soru sözcüklerinin cümledeki dizilişi ayrı bir denetim ister. Onu sonraki aşamada ele alacağız. Burada önce soruyu kimin sorduğunu, kime yönelttiğini ve zaman ifadelerinin hangi ana bağlı olduğunu doğru eşleştir.

• Aktaran kişi ertesi gün konuşuyorsa, tonight aynı geceyi gösterebilir mi? Aktarımın yapıldığı gün değiştiği için zaman ifadesi de yeni bakış açısına göre güncellenmelidir.
• Rica “Please call me” ise, Ava'nın sözü nasıl aktarılır? Asked me to call rica amacını ve ricayı alan kişiyi korur. her sözü söyleyen Ava'ya gönderme yapar.
• Dün Ben şöyle dedi: “I can help you today.” Bugün aktarım: Ben said he ___ help me that day. Geçmiş aktarım çerçevesi can biçimini çoğunlukla could yapar. Zamirler Ben'i ve aktarımı yapan kişiyi izler.

Daha önce koşul, karşıtlık ve vurgu ifadelerinde anlam ilişkisini ayırt ettin. Şimdi aynı dikkati aktarılan soruda kimin neyi sorduğunu ve bilginin hangi sırayla verildiğini çözümlemek için kullan.

Sorunun biçimi değişince

Aktarılan soru, doğrudan sorudaki soru düzenini olduğu gibi taşımaz. Soru, başka bir cümlenin içine girdiğinde çoğunlukla düz cümle sırasına geçer: önce özne, ardından fiil. Böylece soru anlamı korunur, fakat cümle artık kendi başına soru olarak kurulmaz.

Aynı bilgi, iki farklı yapı

Aşağıdaki karşılaştırmada değişen şey, sorunun içindeki bilgi değil. Sorunun aktarım cümlesine nasıl bağlandığıdır.

İlk satırda why soru sözcüğü olduğu için aktarımda da kalır. İkinci satırda doğrudan sorunun başında soru sözcüğü yoktur. Yanıt evet ya da hayır olabileceğinden whether veya if bağlantıyı kurar. Her iki türde de aktarım içindeki bölüm soru cümlesi gibi ters çevrilmez.

Bir soruyu adım adım aktarma

Şu durumu incele: Mina, araştırma toplantısında Omar’a “Why did you remove the second interview?” diye soruyor. Omar daha sonra bu soruyu toplantıda bulunmayan bir öğretim görevlisine aktarıyor. Aktarım cümlesi şöyledir: Mina asked me why I had removed the second interview.

• Kimin sorduğunu belirle. Soru Mina’dan geldiği için aktarım fiili Mina asked olur. asked, burada soru sorma eylemini doğru biçimde tanımlar. Sadece konuşma gerçekleştiğini belirtmek isteyen said bu ilişkiyi tek başına göstermez.
• Soru sözcüğünü koru. Mina belirli bir neden sorduğu için why aktarımda kalır. Onu if ile değiştirmek soruyu neden sorusundan evet-hayır sorusuna dönüştürür.
• Kişi bakışını güncelle. Mina, Omar’a “you” dedi. Omar kendi bakış açısından aktarırken bu kişi I olur. Omar, “me” ifadesini de asked me bölümünde kendisini gösterdiği için korur.
• İç cümlenin sırasını düzelt. Doğrudan soruda did you remove yardımcı fiil özneden önce gelir. Aktarımda why I had removed biçimi kullanılır: soru sözcüğü, özne, fiil. Yaygın tuzak, why had I removed sırasını aktarıma taşımaktır. Bu biçim doğrudan soru düzenini içeride tutar ve burada yanlıştır.
• Zamanı konuşma bağlamına göre ayarla. Mina’nın sorusu geçmişte sorulmuş, görüşmeyi çıkarma eylemi de o geçmiş noktadan önce gerçekleşmiştir. Bu nedenle örnekte had removed kullanılır. Zamir ve zaman uyumu, kelimeleri otomatik değiştirmek değil, aktarım anındaki bakış noktasını korumaktır.

Sınır durumları

Soru sözcüğü bulunmayan doğrudan sorularda whether ya da if gerekir: “Did Omar submit the form?” cümlesi Mina asked whether Omar had submitted the form. biçiminde aktarılabilir. whether veya if sonrasında da özne-fiil sırası korunur. whether had Omar submitted denmez.

Söylem fiilini seçerken konuşma eyleminin türünü izle. Bir bilgi sorusu için asked uygundur. Birinin cevabı bilmek istediğini belirtmek için wanted to know kullanılabilir. Ancak her iki seçimde de aktarılan sorunun iç sırası değişmez. Fiil seçimi, kimin ne yaptığını netleştirir. Sözcük sırası ise sorunun cümle içine nasıl yerleştiğini gösterir.

Bir soruyu aktarırken önce konuşmacı ile dinleyiciyi eşleştir, sonra soru sözcüğünü veya whether/if bağlantısını belirle ve son olarak iç cümleyi özne-fiil düzeninde incele. Böylece soru anlamını, kişileri ve zaman ilişkisini birlikte korursun.

• Aktarımda “When did Ava leave?” içindeki did Ava leave sırası korunur. Aktarılan soru cümle içinde düz sıraya geçer: Noah asked when Ava had left.
• “Has Leo booked the room?” hangi aktarımda doğru kurulmuştur? Bu evet-hayır sorusu if ile bağlanır ve ardından özne-fiil sırası gelir.
• Eli asked where the files ___ stored. Cümleye uygun biçimi yaz. The files çoğul özne olduğu için uygun fiil were olur. Dolaylı soruda özne fiilden önce gelir.

Bir konuşma notunu aktarırken önce kimin konuştuğunu, sonra her ifadenin ne yaptığını belirle. Neden-sonuç ve karşıtlık bağlaçlarına dair önceki bilgin, nottaki fikir ilişkilerini korumana yardım eder.

Notlardan tutarlı bir aktarıma

Kısa notlar konuşmanın tamamı değildir. Konuşmacıyı, dinleyiciyi ve konuşmanın gerçekleştiği zamanı gösteren ipuçları eksik olabilir. Bu yüzden notları cümleye çevirmeden önce her bilginin sahibini ve işlevini işaretle. Ardından zamirleri ve zaman ifadelerini aktarım anına göre düzenle.

Aşağıdaki toplantı konuşmasında aynı konuya ilişkin üç farklı söz edimi var: bir bildirim, bir soru ve bir rica. Aktarım sırasında yalnızca sözcükleri değiştirmek yetmez. Her ifadenin ne amaçla söylendiğini de korumalısın.

Bu konuşmadan daha sonra bölüm arkadaşlarına kısa bir bilgilendirme notu hazırladığını düşün. Önce her parçayı sahibine bağla: özeti teslim edecek kişi Maya, onay sorusunu soran Omar, e-postayı hatırlatması istenen yine Omar. “She” zamirinin danışmana gönderme yaptığını da not et. Bu eşleştirme yapılmadan kurulan bir aktarım, dilbilgisi bakımından düzgün görünse bile bilgiyi yanlış kişiye atfedebilir.

Birleştirilmiş aktarımı kurma

Notları şu sırayla düzenle: konuşmacı, sözün işlevi, içerik, aktarım anına göre değişen kişi ve zaman bilgisi. Ardından uygun söylem fiilini seç. Bir fiil sözün yalnızca içeriğini değil, konuşmacının amacını da gösterebilir.

• Bildirim için said veya dinleyici belirtiliyorsa told kullanılabilir.
• Evet-hayır sorusu için asked whether uygundur.
• Birinden bir şey yapmasını isteyen rica için asked Omar to remind him gibi bir yapı, ricanın yönünü açık eder.

Örnek aktarım şöyle kurulabilir: Maya said that she could submit the revised abstract the following day. Burada I, konuşanın kimliğine göre she olur. Konuşma daha sonraki bir günde aktarılıyorsa tomorrow yerine the following day denir. Ancak aktarım aynı gün yapılıyorsa zaman ifadesi aynı kalabilir. Değişiklik otomatik değil, konuşma zamanı ile aktarım zamanının ilişkisine bağlıdır.

Omar’ın sorusunu aktarırken soru işlevini koru: Omar asked whether the supervisor had approved the title. Soru, aktarımda bilgi talebi olarak kalır. Raporlayan kişi bunu kendi sorusuymuş gibi sunmaz. Sorudaki kişi ve zaman seçimini bağlam belirler. Önceki konuşmada başka bir gün geçmiş olması, tek başına her fiili değiştirmek için yeterli değildir.

Rica için şu aktarım uygundur: Omar asked Maya to remind him to email the supervisor after class. Burada me Omar’ı gösterdiğinden him olur. her ise danışmanı gösterir. Bu aktarım ricanın kime yöneltildiğini de görünür kılar. Omar said Maya reminded him demek aynı şey değildir: bu biçim ricayı değil, hatırlatma eyleminin gerçekleştiğini bildirir.

Yeni bağlamda çözümleme

Bir seminer sonrasında notlarında şu üç kaydın bulunduğunu varsay: profesörün raporun cuma günü yayımlanabileceğini söylediği, bir öğrencinin sonuçların karşılaştırılıp karşılaştırılmadığını sorduğu ve editörün ekibin tablo başlıklarını düzeltmesini istediği. Önce her notun sahibini ve muhatabını belirle. Sonra söylem fiilini sözün işlevine göre seç. Son olarak I, you, today gibi ifadelerin yeni aktarım bağlamında kimi ve hangi zamanı gösterdiğini denetle. Eksik bağlam varsa tek bir yorumu kesin gerçek gibi sunma. Bu kontrol, notları mekanik biçimde dönüştürmek yerine konuşmadaki anlam ilişkilerini korur.

• Aktarım aynı gün yapılıyorsa “tomorrow” her zaman değişmelidir. Doğru mu? Zaman ifadesi aktarım anındaki gerçek zamana göre seçilir. Aynı gün aktarımda “tomorrow” hâlâ doğru olabilir.
• Bir rica notunu hangi aktarım doğru biçimde korur? asked Ben to check ricanın Ben'e yöneltildiğini ve istenen eylemi korur.
• Nina: “Please send me the minutes.” Nina, Arda'dan tutanakları göndermesini ___. Bu söz bir rica içerir. Aktarımda Nina'nın Arda'dan eylemi yapmasını istediği belirtilmelidir.

Neden-sonuç ya da karşıtlık bağlacını seçerken yaptığın anlam ayrımı, aktarımda her ifadenin işlevini belirlemeye de yarar.

Atfı koruyarak yeniden kurma

Bir aktarımda yalnızca sözcükleri değil, kimin ne söylediğini, kime söylediğini ve hangi zamana gönderme yaptığını da izlersin. Bu bilgileri karıştırınca cümle dilbilgisel görünse bile mesaj yanlış kişiye ya da yanlış zamana bağlanabilir.

Aşağıdaki olayda üç ayrı iletişim hamlesi var: Maya bilgi veriyor, Leo’ya bir soru yöneltiyor, ardından notların iletilmesini istiyor. Her hamleyi önce sahibine bağla. Sonra zamirlerin ve zaman ifadelerinin yeni anlatıcının bakış noktasında hâlâ aynı kişiyi ve günü gösterip göstermediğini denetle.

Bu aktarımda söylem fiili seçimi, cümlenin işlevini görünür kılar: bilgi verme, soru yöneltme ve istekte bulunma aynı türden eylemler değildir. Fiili seçtikten sonra cümleyi ona göre kur. Ardından zamir ve zaman ifadelerini Çarşamba gününde konuşan Leo’nun bakış açısından kontrol et. Buradaki kritik nokta, Salı günündeki yesterday ifadesinin aktarımda hâlâ “dün” anlamına gelmemesidir. Leo Çarşamba konuştuğu için gönderme bir gün öncesine, Pazartesiye kayar.

İlişkileri görünür kılma

Yanlış: Bütün ifadeleri aynı fiille aktarmak veya Maya’nın my zamirini değişmeden bırakmak. Böylece istek ile soru arasındaki fark silinebilir ya da “benim” yanlış kişiye bağlanabilir.

Doğru: Her ifadeyi kimin söylediğine ve ne yaptığına göre eşleştir. Sonra I, my, yesterday ve tomorrow gibi bağlama bağlı sözcükleri yeni anlatıcı ve gün üzerinden sınayarak düzelt. Sözcüğü otomatik değiştirmek yerine, yeni cümlenin hâlâ aynı kişiyi ve olayı gösterdiğini doğrula.

Son kontrolde her aktarımı üç yönden çözümle: söylem fiili ifadenin amacına uyuyor mu, zamir doğru kişiyi gösteriyor mu, zaman ifadesi yeni anlatım anıyla tutarlı mı? Bir değişiklik anlamı bozuyorsa aktarım henüz tamamlanmamıştır. Dönem sonu sınavında bu denetimi farklı cümle türlerini bir arada içeren metinlere taşıyacaksın.

Kendine özel olarak düşün: Aktarımda hangi ilişkiyi izlemek artık daha açık, hangisi hâlâ bulanık?

• Konuşan Maya ise, “my notes” aktarımda her zaman Maya'nın notlarıdır. Zamir biçimi anlatımda değişebilir, ancak gönderme Maya'ya bağlı kalmalıdır. Aktarımı Leo yaptığı için yeni cümlede “her notes” kullanılır.
• Danışman cuma günü “I will review it tomorrow” dedi. Cumartesi aktarım hangisi? Aktarım cumartesi yapıldığı için cuma günündeki “tomorrow” perşembeyi değil, cumartesiye göre ertesi günü gösterir. Kişi ve gelecek anlamı da korunmalıdır.
• Leo, Maya'nın “Please send my notes” isteğini aktarırken hangi fiili seçer? İfade bir istektir. Seçilen söylem fiili bu işlevi ve Maya'nın Leo'dan yaptığı talebi yansıtmalıdır.