Geçmişte Anlatı

Önceki zaman çalışmalarından bildiğin biçimleri hatırla: geçmişte sürmekte olan bir durumu, onu çevreleyen tamamlanmış olaylardan ayırt edebilirsin. Şu iki ifadeden hangisi sahneyi kuruyor, hangisi anlatıyı ilerletiyor: Maya was arranging notes. ve A student entered. Kısa bir geçmiş anlatısındaki arka planı, süren eylemi ve olayların sırasını açıklayıp uygun biçimlerle anlatabileceksin.

Past Simple (ana olaylar), Past Continuous (arka plan sahnesi) ve Past Perfect (daha önceki geçmiş)

Arka planın anlattığı

Bir anlatıyı kısa bir film gibi düşün. Geçmişte arka plan, ana olaylardan önce başlamış veya onların çevresinde sürmekte olan sahneyi gösterir. Okur böylece olayları boşlukta değil, belirli bir ortam ve devam eden bir eylem içinde görür.

Hikâyede Maya was arranging interview notes arka planı kurar. The room was quiet ortamın durumunu verir. Bu tür ifadelerde was veya were ile fiilin -ing biçimi bir araya gelir. Türkçede bunu çoğu zaman “düzenliyordu” veya “yağmur vuruyordu” diye karşılarız.

Buna karşılık, A student entered ve Maya looked up belirli olayları bildirir. Bu olaylar anlatıyı bir sonraki ana taşır. Böylece geçmiş anlatı sıralaması, yalnızca “önce ve sonra” demek değildir. Arka planın sürmesini ve olayların anlatıda hangi sırayla sunulduğunu birlikte anlamaktır.

Zaman çizgisinde sahne ve olaylar

İlk iki satırı, üçüncü satır gibi tek tek tamamlanmış olaylar olarak okumak sahneyi düzleştirir. Örneğin Maya arranged notes tek başına notları düzenlediğini bildirir. Maya was arranging notes ise olaylar gerçekleşirken yaptığı işi görünür kılar. Fark, yalnızca fiil biçiminde değil, okurun sahneyi nasıl izlediğindedir.

Sıralamayı açıklama

Bir geçmiş anlatısını çözümlerken önce sahnenin hangi durum veya eylemle kurulduğunu belirle. Ardından belirli olayları bul ve anlatıcının bunları hangi sırayla verdiğini açıkla. Örneğin öğrenci önce içeri girer. Sonra Maya başını kaldırır, dosyayı bulur ve masaya koyar. Notları düzenleme ise bu olayların çevresinde devam eden arka plandır.

Her geçmişte süren eylem mutlaka uzun bir zaman dilimini kapsamak zorunda değildir. Önemli olan, anlatılan anda eylemin devam ediyor olarak sunulmasıdır. Ayrıca bir cümle tek başına arka plan ya da ana olay diye etiketlenmez. Rolü, çevresindeki olaylarla kurduğu ilişkiye bağlıdır.

[!WARNING] Yanılgı Maya was arranging notes ifadesini anlatıdaki tek bir anlık olay gibi yorumlama. Eylem sürerken başka olaylar da gerçekleşebilir. Tersine, her geçmiş zamanlı fiili arka plan sayma. A student entered anlatıda yeni bir gelişme sunar.

Bir öyküyü özetlerken arka planı olaylardan ayır ve olayların sunuluş sırasını koru. Peki anlatıda bir olay, başka bir olay başlamadan önce tamamlanmışsa bu ilişki nasıl anlatılır?

• Bu cümlede arka planı kuran ifade hangisi? Konuşmacı geldiği sırada bekleme sürüyordu. Bu nedenle devam eden eylem sahneyi kurar.
• Hangi cümle anlatıda yeni bir olayı ilerletir? Kapının açılması belirli bir gelişme olarak anlatılır. Diğer seçenekler süren eylem veya ortamı betimler.
• Süren arka plan ile ana olayı karşılaştır: I ___ reading when the bell rang. Özne “I” olduğu için yardımcı fiil “was” kullanılır. Okuma sürerken zil çalması yeni olayı verir.

Önceden öğrendiğin zaman biçimlerini kullanarak geçmişteki olayları, o sırada süren eylemden ve anlatının arka planından ayırabilirsin.

Past Perfect zaman katmanı: Geçmişteki olaydan daha önce gerçekleşen temel eylem

Olayların göreli zamanı

Bir anlatıda olayları yalnızca gerçekleşme sırasına göre dizmek yetmez. Okurun, bir olayın başka bir geçmiş olaydan önce mi sonra mı olduğunu da anlaması gerekir. Past perfect, geçmişteki bir referans noktasından önce tamamlanmış olayı gösterir. Biçimi had + past participle şeklindedir. Burada önemli olan, olayın “çok eski” olması değil, anlatıda belirtilen diğer geçmiş olaya göre daha önce gerçekleşmesidir.

Arşivdeki anlatıyı sürdürelim. Maya katalogu inceliyordu. Leo geldiğinde, kayıp görüşme dosyasını tarama odasında bulmuştu. İngilizcede bu ilişki şöyle anlatılabilir: Maya was checking the catalogue when Leo arrived. Leo had found the missing interview folder before he called her.

İlk cümlede katalogu inceleme sürerken Leo’nun gelişi gerçekleşir. İkinci cümlede dosyayı bulma, Leo’nun arama olayından önce tamamlanmıştır. Böylece anlatı iki ayrı ilişki kurar: sürmekte olan eylem ile onu bölen olay. Ardından da iki tamamlanmış olay arasındaki öncelik.

Zaman ilişkisini kurma

Bir cümleyi çözümlerken olayları şu sırayla ayır:

1. Referans olayını belirle. Bu, anlatının karşılaştırma noktası olan geçmiş olaydır. Örnekte Leo’nun Maya’yı araması referans noktasıdır.
2. Bu noktadan önce tamamlanan olayı bul. Dosyanın bulunması aramadan önce gerçekleşmiştir.
3. Anlatının arka planını ve o sırada sürmekte olan eylemi ayrı tut. Maya’nın katalogu incelemesi, Leo’nun gelişini çevreleyen bağlamdır.
4. Biçimin okura hangi zaman ilişkisini gösterdiğini kontrol et. Önceki olayın sırasını belirtmek gerekiyorsa geçmişte tamamlanmış olay biçimi bu ilişkiyi görünür kılar.

Bu adımları cümlelere uygulayalım: Leo had found the folder before he called Maya. “Aradı” referans noktasıdır. “dosyayı bulmuştu” daha önceki olaydır. Şimdi benzer bir anlatıda aynı ilişkiyi düşün: Nora had saved the interview notes before the computer crashed. Bilgisayarın çökmesi referans noktasıdır. Notları kaydetme daha önce tamamlanmıştır. İki cümlede de had özneye göre değişmez. Fiilin üçüncü biçimi olayın tamamlanmış olduğunu gösterir.

Biçim ve anlam

Ne zaman kullanmalı?

Geçmişteki iki olayın sırası zaten açıkça belirtilmişse her cümleye bu biçimi eklemek gerekmez. Örneğin Maya opened the folder after Leo called her. cümlesinde after olay sırasını açıkça kurar. Buna karşılık When Leo called, Maya had already opened the folder. cümlesinde dosyanın aramadan önce açıldığı özellikle vurgulanır.

Bu ayrım, geçmiş anlatı sıralamasını gereksiz biçim yükü olmadan kurar. Past perfect her geçmiş cümlesinde kullanılacak genel bir “geçmiş işareti” değildir. Bir önceki olay ile geçmiş referans noktası arasındaki ilişkiyi netleştirmek için kullanılır. Arka planı ve devam eden eylemi anlatan biçimleri, sadece bu ilişkiyi kurmak adına değiştirme. Amaç bütün cümleleri aynı biçime sokmak değil, okurun olayların sırasını doğru kurmasını sağlamaktır.

• The bus left after Sam had locked the office. cümlesinde önce hangi olay oldu? Ofisi kilitleme, otobüsün hareket etmesinden önce tamamlanmıştır. Geçmişteki iki olayın sırası biçim ve bağlamla anlaşılır.
• Önce raporun bitip sonra hocanın gelmesini en açık hangi seçenek gösterir? İlk seçenekte raporun bitmesi, hocanın gelişinden önce tamamlanmıştır. Diğer seçenekler aynı öncelik ilişkisini açıkça kurmaz.
• Before the seminar began, Jo ___ the slides. cümlesinde uygun kısa fiil öbeğini yazın. Slaytları hazırlama, seminerin başlamasından önce tamamlanmıştır. Bu nedenle had ile fiilin üçüncü biçimi kullanılır.

Önceden öğrendiğin zaman seçimlerini hatırla: bir olayın anlatıdaki yerini, yalnızca biçimine değil diğer olaylarla kurduğu zamansal ilişkiye bakarak belirlersin.

Kesinti, olayın kendisi değildir

Öyküde bir eylem sürerken başka bir olay gerçekleşiyor. Bu iki parçayı tek bir “geçmiş olay” gibi ele almak, okurun hangisinin arka plan hangisinin kesinti olduğunu görmesini zorlaştırır. Geçmişte süren eylem, kesinti anında devam etmekte olan durumu gösterir. Tamamlanmış kısa olay ise anlatıda yeni bir gelişme yaratır.

Maya’nın notları taraması, ışıkların sönmesinden önce başlamış ve kesinti anında sürüyordu. Bu nedenle anlatı, devam eden eylemi Maya was scanning the notes, kesintiyi ise the lights went out biçiminde kurar. İkinci olay, birincinin “daha önemli” olduğu anlamına gelmez. Biçimler, olayların zaman içindeki işlevini ayırt eder.

Çalışılmış çözümleme

Şimdi olayları biçim seçimine giden kanıtlarla inceleyelim. Amaç, cümleleri yalnızca doğru sıraya koymak değil. Her olayın anlatıdaki görevini belirlemektir.

1. Olayları belirle. Öyküde notları tarama, kayıt cihazını çekmeceye koyma ve ışıkların sönmesi var. Bunlar aynı anda gerçekleşen üç eşdeğer eylem değildir. Zaman ilişkileri farklıdır.

2. Kesinti anını sabitle. Işıkların sönmesi anlatıdaki dönüm noktasıdır. When the room suddenly became dark ifadesi okura hangi anda başka bir eylemin gerçekleştiğini bildirir. Bu kısa olay, devam eden eylemi geriye dönük olarak yok etmez. Yalnızca anlatıya yeni bir olay ekler.

3. O anda ne sürdüğünü sor. Maya karanlık oluştuğunda notları hâlâ tutuyordu. Notları tarama da kesintiden önce başlamıştı ve kesinti civarında devam ediyordu. Bu devamlılığı was scanning biçimiyle gösteririz. Buradaki arka plan, uzun bir açıklama olmak zorunda değildir. Kısa bir eylem de kesinti anını çevreleyen zaman zemini olabilir.

4. Kesintiden önce biteni ayır. Kayıt cihazı, ışıklar sönmeden önce çekmeceye konmuştu. Bu olay sürmekte değildi. Kesinti anında tamamlanmıştı. Maya had put the recorder in a drawer before the lights went out cümlesinde önce gerçekleşen işi ayrıca işaretlemek, olaylar arasındaki sırayı görünür kılar. Bu biçimi her geçmiş cümlesine eklemeyiz. Burada seçim, kaydın cihazı koyma işinin kesintiden önce bittiğini özellikle göstermesinden kaynaklanır.

5. İki parçayı birleştir. Maya was scanning the notes when the lights went out cümlesinde devam eden eylem zaman çerçevesini kurar. Işıkların sönmesi bu çerçevede gerçekleşir. When tek başına bir fiilin hangi zamanda kullanılacağını belirlemez. Kararı, olayın kesinti anında devam edip etmediği verir.

Arka plan ile kesinti arasındaki sınır

Sık görülen yanılgı, while sözcüğünü görünce devam eden eylem biçimini otomatik seçmektir. Bağlaç bir ilişki için ipucu verir, ama kararın yerine geçmez. The lights went out while Maya scanned the notes dilbilgisel olarak mümkün olabilir. Ancak taramayı devam eden süreç olarak değil, bütün halinde görülen bir olay olarak sunar. Bu yüzden her iki anlatım da aynı sahneyi betimlese bile okura aynı görünümü vermez.

Süren eylem ile arka plan da her zaman uzun ve kısa eylem ayrımı değildir. Asıl ölçüt, anlatıcının bir olayı kesinti anında sürüyor olarak mı sunduğudur. Bir cümlede geçen kısa bir eylem bile, başka bir olay için zaman çerçevesi oluşturabilir. Tersine, uzun sürmüş bir iş, anlatıda tamamlanmış bir olay olarak verilebilir.

[!TIP] Kesinti ilişkisini çözümlemek için önce kesinti anını seç. Ardından şu iki soruyu sor: O anda hangi eylem devam ediyordu? Hangi olay daha önce tamamlanmıştı? Bu sorular, biçimi bağlamdan çıkarmanı sağlar.…

Bir olayın gerçekleştiği anı ve anlatıcının o anda neyi sürdürdüğünü önceki zaman çalışmalarından biliyorsun. Şimdi bu ipuçlarını tek bir anlatıdaki olayları düzenlemek için kullan.

Zaman çizgisini kurma

Bir anlatıyı, duvara asılmış üç not gibi düşün: arka plandaki koşul, sürmekte olan eylem ve bu akışı değiştiren ya da ona eklenen olay. Notları sıraya dizerken önce her cümlenin hangi işi yaptığını belirle. Sonra olayların birbirine göre ne zaman gerçekleştiğini incele. Böylece zaman çizgisi yalnızca “önce ve sonra” listesinden ibaret kalmaz. Okur, sahnenin nasıl ilerlediğini de görür.

Maya’nın arşivdeki gününü ele alalım. Aşağıdaki üç cümle aynı olay zincirinin parçalarıdır:

• The corridor was almost empty, and rain tapped against the windows.
• Maya was labeling the interview files.
• She found a note inside the oldest folder.

İlk cümle sahnenin koşullarını verir. İkinci cümle, Maya’nın buluş anında sürdürdüğü işi gösterir. Üçüncü cümle ise anlatıyı ilerleten belirli olayı bildirir. Cümleleri bu sırada okumak anlaşılırdır, ama olayların hepsinin aynı sırayla gerçekleştiği anlamına gelmez. Maya’nın etiketleme işi, notu bulmasından önce başlamış ve bulduğu sırada sürüyor olabilir.

Olaylar Arası Sıra için her cümleye şu soruyu sor: “Bu olay, diğer olay gerçekleşirken sürüyor muydu, yoksa ondan önce tamamlanmış mıydı?” Bu soru, yalnızca fiilin biçimine bakmaktan daha güvenilir bir sıralama sağlar. Anlatıcı önce buluş anını söyler, sonra daha önce gerçekleşen olayı açıklayabilir. Okur yine de zaman ilişkisini anlayabilir, çünkü cümlelerin anlamı ve varsa zaman belirteçleri ilişkiyi gösterir.

İpuçlarını ilişkilendirme

Birlikte çalışan işaretler vardır: olayın belirli bir anda gerçekleştiğini bildiren ifadeler, önceki bir olayı belirten sözcükler ve bağlamdaki neden-sonuç ilişkisi. Örneğin, Maya notu bulduktan sonra kayıt sisteminde bir tarih fark eder. Tarih farkı, notun neden önemli olduğunu açıklar. Tek başına olayların zaman sırasını değiştirmez.

Şimdi anlatıyı bu ipuçlarıyla genişlet:

• While Maya was labeling the files, the archivist called her name.
• Maya had checked the folder index before she opened the oldest file.
• Afterward, she showed the note to the archivist.

İlk cümlede çağrı, devam eden işi kesen belirli olaydır. İkinci cümlede dizin kontrolü, dosyanın açılmasından önce tamamlanmıştır. Üçüncü cümlede Afterward, gösterme olayını daha sonraki bir noktaya yerleştirir. Burada biçimleri tanımak yeterli değildir. Her cümlenin zaman çizgisindeki yerini diğer cümlelerle karşılaştırarak belirlemelisin.

Küçük bir zaman çizgisi, sıralamayı görünür kılar:

İngilizcedeki had checked biçimi, geçmişteki iki olaydan daha önce olanı belirginleştirir. Fakat her cümlede bu biçimi kullanmak anlatıyı ağırlaştırır. Zaman ilişkisi bağlamdan açıkça anlaşılıyorsa, gereksiz yere daha eski bir geçmiş biçimine geçme. Tersine, iki geçmiş olayın sırası okur için belirsizse, önce gerçekleşeni açıkça işaretle.

Sıralamayı gerekçelendirme

Bir anlatıyı düzenlerken üç adım kullan:

1. Her cümlenin ortamı mı, sürmekte olan işi mi, yoksa belirli bir gelişmeyi mi anlattığını belirle.
2. Cümlelerdeki zaman ipuçlarını bul ve olayların birbirine göre sırasını çıkar.
3. Zaman biçimlerinin bu sırayı destekleyip desteklemediğini kontrol et.

Geçmişte Anlatı Sıralaması, her cümleyi aynı geçmiş biçimine çevirmek değildir. Örneğin, arka planı belirli olaylarla aynı biçime sokarsan sahnenin dokusu kaybolabilir. Her olayı önceki olaylardan daha eski göstermek için sürekli daha önce tamamlanmış biçimi kullanırsan, anlatının sırası gereksiz yere vurgulanır. Biçim, okurun ihtiyaç duyduğu ilişkiyi görünür kılmalıdır.

Arka plan da yalnızca dekor değildir. The corridor was almost empty bilgisi, Maya’nın çağrısını neden hemen duyduğunu anlamamıza yardım eder. Ancak bunu her yeni olayın önüne eklemek gerekmez. Anlatı için anlamlı olduğunda arka planı koru. Yeni bir olayın zamanını açıklamıyorsa tekrarlama.

Yeni bağlamda çözümleme

Bir öğrenci seminerinin kaydını düzenlediğini düşün. Şu olayları doğru sıraya koy ve her birinin anlatıdaki işlevini gerekçelendir: sunum başlamadan önce sunucu notlarını kontrol etti. Dinleyiciler salona girerken projektör çalışmıyordu. Sunucu teknik görevliye seslendi. Sunum daha sonra başladı. Önce olayların gerçek zaman sırasını kur. Ardından arka planı, sürmekte olan durumu ve belirli gelişmeleri ayırt et. Son olarak, bir cümlenin zaman biçimini değiştirmenin okurun olay sırasına ilişkin yorumunu nasıl etkilediğini açıkla.

Bu görevde yalnızca “önce” ve “sonra” demek yeterli değildir. Her olayın hangi başka olayla ilişkili olduğunu belirt. Projektörün çalışmaması dinleyicilerin salona girmesi sırasında sürüyordu. Sunucunun seslenmesi belirli bir gelişmeydi. Not kontrolü sunum başlamadan önce tamamlanmıştı. Bu ayrımlar, anlatının hem zaman çizgisini hem de neden-sonuç akışını anlaşılır kılar.

Önceki zaman çalışmalarından, bir olayın biçimini seçerken diğer olaylarla kurduğu ilişkiye de baktığını hatırla.

Anlatıdaki zaman ipuçlarını denetleme

Bir anlatıdaki kesintiyi düzeltirken önce olayları değil, aralarındaki zaman ilişkilerini incele. Geçmişte arka plan, anlatının gerçekleştiği anı kurar. Geçmişte süren eylem, bu anın içinde devam eden hareketi gösterir. Kısa bir olay bu akışın içine girerken, daha önce tamamlanan bir olay anlatıdaki başka bir noktadan önceye yerleşir.

Aynı sahneyi iki anlatıcı farklı biçimlerle kurguluyor. İlk sürümde zaman ipuçları birbiriyle uyuşmuyor:

Two Versions of the Same Morning

At eight, Lina waited outside the archive. While the technician carried a box, a folder had fallen and Lina was opening the door. Before she entered, he placed the other files on the desk.

At eight, Lina was waiting outside the archive. While the technician was carrying a box, a folder fell and Lina opened the door. He had placed the other files on the desk before she entered.

İlk sürümde yazar, bekleyişi arka plan. Kutuyu taşımayı sürmekte olan eylem. Dosyanın düşmesini ve kapının açılmasını o sırada gerçekleşen olaylar olarak kurgulamış. Ancak had fallen dosyanın düşmesini daha önceki bir zamana taşıyor. was opening ise kapıyı açmayı tamamlanmış tek bir olay gibi değil, sürmekte olan bir süreç gibi gösteriyor. Son cümledeki placed, dosyaların Lina içeri girmeden önce masaya konduğunu tek başına belirtmiyor.

Taslağı zaman sırasına göre onarma

İkinci sürümde kurgulanan sıra korunarak anlatı şöyle düzenlenmiş:

• was waiting ve was carrying, olayların çevresindeki akışı kurar.
• fell ile opened, anlatının ilerlediği sırada gerçekleşir.
• had placed, dosyaların Lina girmeden önce tamamlandığını görünür kılar.

Böylece olaylar arası sıra, yalnızca olayları listelemekle değil, her olayın anlatı anına göre nerede durduğunu seçmekle kurulur.

İlişki haritası

Arka plan: Lina dışarıda bekliyordu Süren eylem: teknisyen kutuyu taşıyordu Olay akışı: dosya düştü, Lina kapıyı açtı Daha önce tamamlanan olay: teknisyen diğer dosyaları masaya koymuştu

Yaygın hata: Her olayı aynı geçmiş biçimine sokmak, önce olanla anlatı anında olan arasındaki farkı siler.

Daha doğru yaklaşım: Önce anlatı anını belirle, sonra devam eden hareketi ve bu ana göre daha önce tamamlanmış olayı ayır. Ardından cümlelerin bu sırayı gerçekten destekleyip desteklemediğini kontrol et.

Kendine sor

Bu anlatıyı incelerken hangi zaman ilişkisinin senin için daha belirgin hâle geldiğini, hangisinin hâlâ karışık kaldığını özel olarak düşün.

• Nora was taking notes when the lecturer dropped a book. cümlesinde hangi eylem arka plandır? Not alma, kitap düşmeden önce sürüyordu ve olayın gerçekleştiği anı çevreliyordu.
• Önce tamamlanan hazırlığı, ardından gelen olayı hangi seçenek doğru sıralar? Odayı hazırlama, konuğun gelişinden önce tamamlanmıştır. Biçim bu zaman önceliğini gösterir.
• Önce tamamlanan işi doğru biçimde anlat: By noon, Amir ___ the report. Öğle vaktinden önce tamamlanmış işi anlatırken geçmişteki daha erken tamamlanma açıkça belirtilir.
• had placed olayı anlatı anından önceye yerleştirir. had placed geçmişte tamamlanmış bir önceliği gösterir, olay anlatı anından önceye yerleşir.
• Hangi cümlede sürmekte olan eylem doğru kurulmuştur? was waiting geçmişte süren eylemi gösterir. Diğerleri tamamlanmış ya da şimdiki zamanı anlatır.