Gelecek Olasılıkları

Zaman biçimlerini karşılaştırırken olayın ne zaman olduğunun yanı sıra konuşmacının ne bildiğine de dikkat et. Koyu bulutları görüyorsun, fakat arkadaşın “Bir şemsiye getireyim” diye henüz karar vermedi. Bu durumda tahmin mi yaparsın, niyet mi bildirirsin? Bu dersin sonunda, kanıt, anlık karar, kişisel niyet ve önceden düzenlenmiş program içeren bağlamlarda uygun gelecek biçimini seçip seçimini gerekçelendirebileceksin.

Will (anlık karar/tahmin), Be Going To (niyet/gözlem) ve Present Continuous (kesin plan)

Kanıt, niyet ve düzenleme

Kanıta dayalı tahmin, geleceğe ilişkin beklentinin şu anda görülen bir işarete dayanmasıdır. Maya bulutları görüyor. Bu yüzden It’s going to rain biçimi, kanıt ile tahmin arasındaki bağı gösterir. Sadece kişisel bir beklenti bildiriyor olsaydı It will probably rain diyebilirdi. Probably tahminin kesin olmadığını belirtir. Tek başına gözle görülür kanıt sunmaz.

Anlık karar, konuşma sırasında verilen karardır. Deniz broşürleri içeri taşıma kararını o anda veriyor, bu nedenle I’ll bring the leaflets inside doğal bir seçimdir. Buna karşılık kişisel niyet önceden oluşmuş bir karardır: I’m going to move the information desk indoors. Bu cümlede Maya’nın amacı vardır. Kararın gerçekleştiğini kanıtlayan bir düzenleme bilgisi yoktur.

Önceden düzenlenmiş gelecek, kişiler arasında ayarlanmış bir buluşma gibi somut bir hazırlığa dayanabilir. I’m meeting Alex at the library at two ifadesinde kişi ve saat belirlenmiştir. Bu kullanımda şimdiki zaman biçimi, gelecek için yapılmış düzenlemeyi anlatır. Sabit kurum programları farklı bir kalıpla ifade edilir. O ayrıntı sonraki açıklamada ele alınacak.

Biçimi bağlamdan seçmek

Gelecek anlamı seçimi, yalnızca fiil biçimine değil, cümleyi destekleyen bilgiye bakmayı gerektirir. Önce konuşmacının elindeki ipucunu belirle: gözlem mi, o anda verilen karar mı, önceden oluşmuş niyet mi, yoksa ayarlanmış bir buluşma mı? Sonra biçimin bu ipucuyla uyuşup uyuşmadığını denetle.

Bir tahmini gerekçelendirirken yalnızca seçtiğin biçimi söyleme. Hangi işaretin veya karar bilgisinin onu desteklediğini de belirt. Bulutları gören Maya’nın tahmini ile broşürleri taşımaya o anda karar veren Deniz’in cümlesi bu ayrımı görünür kılar. Buluşma saati önceden ayarlanmışsa, bu kez cümledeki düzenleme bilgisi belirleyicidir.

• Görünen bir işaret, kanıta dayalı tahmini destekler mi? Gözlenen bir ipucu tahminin dayanağını gösterir. Örneğin koyu bulutlar yağmur tahminini destekler.
• Konuşmacı kapıda yağmuru görüp karar veriyor. Hangi cümle uygun? Karar yağmur görülünce, yani konuşma anında veriliyor. Bu bağlamda will anlık kararı anlatır.
• Önceden ayarlanmış buluşma: I ___ Sam at noon. Saat ve buluşma önceden ayarlanmış olduğundan, gelecek anlamında present continuous kullanılır.
• Maya, yağmur yağacağını söylerken kanıta dayalı bir tahmin yapmaktadır. Maya, It’s going to rain ifadesini bulutların kararmasına dayandırarak kullanmaktadır.
• Deniz'in 'I'll bring the leaflets inside' ifadesindeki 'I'll' kullanımı neyi açıklar? Deniz, broşürleri taşıma kararını konuşma anında vermektedir, bu yüzden anlık karar (will) kullanılır.

Zaman biçimlerini ve geçmiş anlatıdaki olay sırasını zaten ayırt edebiliyorsun. Şimdi aynı dikkatle konuşanın kararını neyin tetiklediğini incele.

Will (anlık karar ampulü) vs Be Going To (takvim planı / hazırlık)

Kararı başlatan ipucu

Gelecekten söz eden bir cümlede yalnızca fiile bakmak yetmez. Konuşanın o anda mı karar verdiğini, daha önceden bir niyet mi taşıdığını, yoksa gözleminden mi tahmin yürüttüğünü belirlemek gerekir. Bu ayrım, benzer görünen cümlelerin neden farklı gelecek biçimleri kullandığını açıklar.

Kampüs etkinliği için hazırlanmış panoyu düşün. Panoda üç tür not var: şu anda verilen karar, önceden oluşmuş kişisel niyet ve gözle görülen kanıta dayalı tahmin. Notun içeriği ve ne zaman yazıldığı, uygun yapıyı seçmene yardım eder. Bu üç kutu, biçimi ezberlemekten çok cümlenin arkasındaki bilgiyi incelemeyi sağlar.

Konuşmadaki ipuçlarını çözümleme

Konuşmanın ikinci repliğinde Deniz’in kararı, masanın dışarıda olduğunu görmesiyle aynı anda ortaya çıkar. Burada geçmişten gelen bir hazırlık değil, o anda verilen bir tepki vardır. Bu nedenle I’ll move the desk indoors. uygun düşer. Sonraki replikte Maya’nın gönüllüleri arama niyeti ise daha önce verilmiş bir karara dayanır. I’m going to call the student volunteers. bu önceden oluşmuş niyeti gösterir.

Dördüncü replikte Deniz, panoların devrileceğini yalnızca genel bir tahmin olarak söylemez. Rüzgârı ve dengesiz panoları görür. Bu gözlemler tahminine dayanak olur. The display boards are going to fall over. ifadesi, o anda görülebilen kanıta bağlanır. Son replikteki I’ll hold them ise yeni bir tehlike tahmini değil, konuşma sırasında üstlenilen anlık bir görevdir. Aynı biçim, bağlama göre farklı bir iletişim işlevi taşımadığından, kararın zamanını ve dayanağını birlikte kontrol et.

Seçimi gerekçelendirme

1. Önce tetikleyiciyi bul. Konuşan bir öneriye, isteğe ya da yeni gelişmeye hemen karşılık veriyorsa ve kararı daha önceden planladığını belirtmiyorsa will biçimi çoğunlukla anlık kararı taşır. Buradaki kilit ipucu, kararın konuşma sırasında ortaya çıkmasıdır.

2. Niyetin ne zamandır var olduğunu incele. Konuşan bir şeyi yapmaya önceden karar verdiyse, be going to kişisel niyeti ifade edebilir. Zaman bilgisi önemlidir: Maya’nın arama kararı masanın taşınmasıyla birlikte doğmamıştır. Konuşmada bunun önceden kararlaştırıldığını açıklar.

3. Tahminin dayanağını ayır. Görünür bir durum tahmini destekliyorsa be going to kanıta dayalı gelecek okuması verir. Panoların devrilmesi ihtimalini Deniz’in gördüğü rüzgâr destekler. Buna karşılık, konuşan belirgin bir işaret göstermeden kişisel beklentisini belirtiyorsa will tahmin amacıyla kullanılabilir. Yani yapı tek başına yeterli kanıt değildir. Cümlenin çevresindeki durum da seçimde rol oynar.

Bu karşılaştırmada önemli olan, “gelecekten söz ediliyor” diye tek bir kalıba yönelmemektir. Önce cümlenin işlevini belirle: karar mı, önceden düşünülmüş niyet mi, kanıtla desteklenen tahmin mi? Sonra işlevi bağlamdaki ipuçlarıyla eşleştir. Böylece biçim seçimin yalnızca dilbilgisel olarak mümkün değil, konuşanın ne demek istediği açısından da tutarlı olur.

Yakın bir duruma aktarım

Maya’nın başka bir gönüllüye “Masayı taşıyabilir misin?” diye sorduğunu düşün. Gönüllü “Ben taşırım,” diyerek o anda yardım etmeyi kabul ederse, I’ll carry it. doğal bir anlık karar olur. Aynı kişi etkinlikten önce masayı taşıma görevini zaten üstlendiyse, I’m going to carry it. önceden oluşmuş niyeti anlatır. Eylem aynı, fakat kararın zamanı farklıdır. Anlam farkı buradan doğar.

Bu tablo, her cümleye otomatik bir etiket yapıştırmak için değil, seçimi savunmak için kullanılmalı. Bir cümleyi gerekçelendirirken “Bu gelecek zaman” demek yerine, “Karar şimdi veriliyor”, “Niyet önceden vardı” ya da “Tahmini destekleyen gözle görülür bir işaret var” diye bağlamdaki kanıtı göster. Takvimde önceden ayarlanmış bir etkinliğin nasıl anlatıldığı ise ayrı bir seçim gerektirir.

• Konuşan yardım teklifine o anda karar veriyor. will uygun olabilir mi? Karar konuşma sırasında doğduğu için will anlık kararı doğal biçimde ifade eder.
• Önceden verilmiş bir kararı hangi cümle daha açık anlatır? Bu ifade, e-posta gönderme niyetinin önceden oluştuğunu anlatır. Diğer seçenekler anlık karar veya beklenti olarak okunabilir.
• Islak zemin ve koyu bulutlar görülüyor. Hangi tahmin kanıta dayanır? Görülen koyu bulutlar tahmin için somut bir dayanak sağlar. be going to bu kanıta bağlı tahminle uyumludur.

Zaman çizgisinde bir olayın yerini belirlemek, konuşanın onu nasıl düzenlediğini de gösterir. Geçmişteki olay sırasını ve zaman biçimlerinin bakış açısını zaten ayırt edebiliyorsun. Şimdi gelecek programında resmî takvim ile kişisel düzenlemeyi birbirinden ayır.

Takvim bilgisi ile kişisel düzenleme

Bir üniversite programı, herkes için geçerli saatleri bildirir. Konuşan, etkinliğin resmî çizelgede yer aldığını vurguluyorsa İngilizcede geniş zaman sıkça kullanılır: The opening talk starts at ten. Bu cümle konuşmacının o anda karar verdiğini değil, programdaki saati aktardığını anlatır.

Kişilerin kendi aralarında ayarladığı buluşma ise başka türden bir bilgidir. Saat ve katılımcılar üzerinde anlaşılmışsa şimdiki zamanın sürekli biçimi düzenlemenin kişisel niteliğini belirginleştirir: Maya and Deniz are meeting the volunteers at half past nine. Burada buluşma yalnızca bir takvim maddesi değildir. Kişiler önceden anlaşmıştır.

Bu karşılaştırmadaki son iki biçim, önceki ayrımları yeniden kurmak için değil, takvim cümlesinin onlardan nasıl ayrıldığını görmek için bulunuyor. Takvimde yazıyor olması tek başına her gelecek cümlede geniş zaman gerektirmez. Kimin düzenleme yaptığına ve bilginin nereden geldiğine bak: kurumun yayımladığı program mı, kişilerin anlaşması mı, yoksa konuşma anındaki karar ya da kanıt mı?

Açılış programını adım adım çözümleme

Açık gün için yayımlanan çizelgede konuşmanın saati onda, gönüllülerle buluşma ise dokuz buçukta görünüyor. Maya ve Deniz şimdi iki cümleyi İngilizce kuruyor. Her cümlede önce bilginin kaynağını, sonra seçilecek biçimi belirlemek gerekir.

1. Konuşmanın saatinin kaynağını belirle. Saat üniversitenin yayımladığı resmî programdan geliyor. Bu nedenle cümlede kişisel karar veya görünür hava kanıtı değil, çizelgedeki sabit bilgi öne çıkar.

2. Etkinliğin türünü belirle. Açılış konuşması, programda belirli bir saatte başlayan etkinliktir. Uygun ifade The opening talk starts at ten. olur. Geniş zaman burada alışkanlık anlamına gelmez. Çizelgedeki programı bildirir.

3. Gönüllü buluşmasının kaynağını belirle. Buluşmayı Maya ve Deniz ayarlamıştır. Saatin çizelgede bulunması, buluşmayı kendiliğinden resmî program etkinliği yapmaz. Kişiler arasındaki anlaşmayı öne çıkarmak için We are meeting the volunteers at half past nine. seçilir.

4. Yakın görünen hatayı denetle. İki saat de bir takvimde yazılı olduğu için iki cümlede de geniş zaman kullanmak cazip gelebilir. Ancak bu, yayımlanmış etkinlik ile kişiler arası düzenlemeyi aynılaştırır. Takvim, bilginin kaynağını gösterir. Cümlenin anlamını ise hangi ilişkiyi anlattığın belirler.

Bir toplantı saati değişirse de biçimi yalnızca “yakın gelecek” diye seçme. Resmî programın yeni saatini aktarıyorsan çizelge dili hâlâ uygundur. Gönüllülerle yeni saatte buluşmak için yeniden anlaştıysan kişisel düzenlemeyi anlatan biçim daha açıktır. Saatin gelecekte olması, bu iki bağlamı tek bir yapıya indirgemez.

Anlık karar ile önceden oluşmuş niyet de kişisel düzenlemeyle aynı şey değildir. Maya, konuşma sırasında listeyi yazdırmaya karar verirse I’ll print the list. diyebilir. Daha önce verdiği kişisel niyeti bildirirse başka bir gelecek biçimi uygun olabilir. Ancak bu ifade tek başına başkalarıyla ayarlanmış bir buluşmayı kanıtlamaz. Buluşma için anlaşma bilgisi varsa cümlede o bilgiyi görünür kıl.

Kanıta dayalı tahmin de program bilgisinden ayrılır. Bulutların dağılması, dışarıdaki masanın açık kalacağına dair bir ipucudur. Yayımlanmış saat çizelgesi değildir. Bu yüzden tahmin cümlesinde kanıtı ve konuşanın değerlendirmesini bağlama göre ifade et. Bir hava tahminini resmî program gibi geniş zamanla sunmak, kanıtın türünü yanlış gösterir.…

Geçmişteki olay sırasını ve zaman seçiminin bakış açısını hatırlayarak, şimdi bir gelecek ifadesini hangi kanıtın ve kararın desteklediğini savun.

Seçimi kanıtla eşleştirme

Bir gelecek cümlesini değerlendirirken yalnızca biçime bakma. Konuşanın elindeki kanıtı, kararın ne zaman alındığını ve bir programın gerçekten düzenlenip düzenlenmediğini birlikte incele. Savunman, “Bu biçim doğru” demekle kalmamalı. Hangi bağlam ipucunun onu desteklediğini de göstermeli.

Üniversite etkinliğinde dört ayrı ipucu görebilirsin: gökyüzündeki koyu bulutlar, bir kişinin o anda verdiği yardım sözü, önceden duyurulmuş kişisel planı ve takvimde kesinleşmiş bir sunum saati. Bunlar aynı gelecek biçimini otomatik olarak gerektirmez. Önemli olan, ipucunun tahmin, o anda alınan karar, niyet ya da düzenlenmiş program anlamlarından hangisini haklı çıkardığıdır.

Bir seçimi savunurken şu üç soruyu sırayla yanıtla:

• Konuşan, tahmini destekleyen görünür bir işaret mi sunuyor?
• Karar konuşma sırasında mı veriliyor, yoksa daha önce oluşmuş bir niyet mi aktarılıyor?
• Bir etkinliğin zamanı ya da düzenlemesi önceden belirlenmiş mi?

Bu sorular, yüzeyde birbirine benzeyen seçenekleri ayırmana yardım eder. Özellikle bağlamda birden fazla ipucu varsa, en güçlü ipucunu belirt ve diğer seçeneklerin neden daha zayıf kaldığını açıkla.

Örnek seçimi değerlendirme

Etkinlik ekibinden Maya, kampüs avlusundaki masaların yanına bakıp şöyle diyor: “Those clouds are getting darker. It’s going to rain.” Buradaki gerekçe, havayla ilgili gözlenebilir bir işarettir. Tahmin yalnızca kişisel beklentiye dayanmıyor. Bu nedenle seçimi savunurken bulutların koyulaşmasını kanıt olarak gösterirsin.

Deniz ise ekipten birinin boş ellerle geldiğini görünce anlık bir kararla “I will get more boxes from the store.” diyor. Bu kararın o anki eksiklikle tetiklendiğini, konuşmacının önceden bir planı olmadığını fark etmek seçimin isabetini doğrular.

Birinin “gelecekten bahsediyorsak her cümlede will kullanabiliriz” dediğini düşün. Bu görüş, cümlelerin genel olarak gelecekten bahsettiğini fark eder, fakat bağlamdaki kanıtı ve kararın zamanını göz ardı eder. Görüşü değerlendirirken, hangi anlam ayrımının kaybolacağını örnekle göster. Koyu bulutlar, o anda verilen yardım sözü ve programdaki buluşma aynı türden ipuçları değildir.

Bir başka yaygın iddia da will ile going to ifadelerinin her durumda birbirinin yerine geçebileceğidir. Bu iddia, bazı cümlelerin ikisiyle de kurulabilmesini tek başına kanıt sayar. Sen daha dikkatli bir ölçüt kullan: Bir seçenek cümleyi dilbilgisel olarak kurabilir, ama konuşanın kararını veya dayanağını daha az açık yansıtabilir. İyi gerekçe, yalnızca alternatifin mümkün olup olmadığını değil, eldeki kanıta neden daha az uyduğunu da açıklar.

Yanıtını şu düzende kur: seçtiğin biçimi belirt, bağlamdaki ipucunu adlandır, ipucuyla anlam arasındaki bağlantıyı açıkla ve yakın alternatifi kısa biçimde ele. Böylece bir seçeneği ezberlenmiş bir kurala göre değil, konuşanın ne bildiğine ve neyi düzenlediğine göre savunursun.

• ‘I will help you’ used for an instant decision is grammatically correct. Will is appropriate for spontaneous offers made at the moment of speaking.
• Why is ‘It is going to rain’ preferred over ‘It will rain’? Going to is used when there is clear, present evidence like dark clouds.
• Maya says the speaker arrives at 4 PM. We use the ___ tense for this fixed schedule. Fixed schedules or timetables are expressed using the present simple tense.
• Bir duyurudaki saat, The tutor is calling at four. seçimini destekler mi? Duyurudaki saat önceden yapılmış bir düzenlemeye kanıt sağlar. Seçim yalnızca konuşanın umuduna dayanmaz.
• Hangi gerekçe, şimdi alınan kararı önceden oluşmuş niyetten ayırır? İlk seçenek, yeni fark edilen durumla kararın aynı anda oluştuğunu belirtir. Diğerleri önceden plan, program veya tahmin kanıtıdır.

A Seminar Change

Maya and Deniz are setting up a department seminar. The presentation file will not open, and the technician is not in the room. Maya says she will email the technician now. Deniz has already decided to ask the lecturer for a printed copy. The department notice says the guest speaker is joining online at two. They compare each future sentence with the clue that supports it.

Geçmişteki anlatılarda olay sırasını kurarken kullandığın ipuçları, şimdi bir gelecek cümlesinin hangi bilgiye dayandığını değerlendirmene yardım eder.

Programdaki her ifade için kanıt

Bir etkinlik programını anlatırken önce cümleye değil, onu destekleyen duruma bak. Aynı gelecek olayı. Eldeki belirgin kanıta, konuşma anında alınan karara, önceden oluşmuş kişisel niyete ya da kesinleşmiş programa göre farklı biçimlerde sunulabilir. Gelecek anlamı seçimi, biçimi tek başına ezberlemek değil, biçim ile bağlamın birbirini destekleyip desteklemediğine karar vermektir.

Maya ve Deniz’in açık gününde panoda saat ve salon bilgisi yayımlanmış olsun. Bir sunucunun takvimde yer alan görevini anlatırken The panel starts at ten. demesi, programı aktarır. Görevliyle kararlaştırılmış buluşma için I’m meeting the speaker at nine. daha uygundur. Bu ifadeler yakın anlamlı görünse de ilki program bilgisini, ikincisi ayarlanmış bir buluşmayı öne çıkarır.

Şimdi kanıt değiştiğinde seçimin de değişip değişmediğini yargıla. Gökyüzü kararıyorsa It’s going to rain. gözle görülür işarete dayanır. Sunucu, konukların yağmurda bekleyeceğini henüz düşünmemişken bir şemsiye teklif edip I’ll bring an umbrella. derse, karar o anda verilmiştir. Buna karşılık önceden düşünülmüş kişisel niyet I’m going to check the sound system. ile aktarılabilir. Bu cümlelerin uygunluğu yalnızca gelecekten söz etmelerine değil, kararın ne zaman ve hangi dayanakla oluştuğuna bağlıdır.

Planlanmış gelecek ifadesini her zaman “takvimde yazılı” diye yorumlamak yanıltıcıdır. Önceden ayarlanmış kişi buluşmasıyla herkese açık program maddesi aynı kanıt değildir. Benzer biçimde, niyet bir etkinliğin kesin programa alındığını tek başına göstermez. Sınıf arkadaşının I’ll help. demesi, anlık tekliftir. Bu sözden daha önce hazırlanmış bir plan olduğu sonucu çıkarılamaz.

Kararını savunurken üç noktayı kontrol et: Cümleyi destekleyen görünür kanıt var mı? Karar konuşma anında mı oluştu, yoksa önceden mi vardı? Etkinlik kişisel bir ayarlama mı, yayımlanmış program mı? Birden fazla biçim dilbilgisi bakımından mümkün görünse bile, bağlama en iyi uyanı seç ve diğerinin hangi bilgiyi yanlış yansıtacağını açıkla.

Bir sonraki konu olan ilgi cümleciklerinde de seçim, çevredeki bilgiyle ilişkiyi korumaya dayanacak. Kendine şu soruyu özel olarak yanıtla: Geçmiş bir anlatıda olayların sırasını belirlerken hangi ipucu işine yaramıştı ve bir program cümlesini değerlendirirken benzer biçimde neyi kanıt sayarsın?

Seçim haritası

Yanlış: Panoda görülen her gelecek olayı kişisel niyet gibi anlatmak ya da anlık teklifi önceden hazırlanmış plan saymak.

Doğru: İfadenin kanıtını ve kararın oluşma zamanını belirle. Sonra diğer biçimlerin neden daha az uygun olduğunu gerekçelendir.

• Bir duyuru panosundaki salon ve saat bilgisi hangi seçimi destekler? Yayımlanmış salon ve saat, kişisel niyetten çok kesinleşmiş programı destekler.
• Konuşmacı yardım etmeye şimdi karar veriyor. En uygun ifade hangisi? Karar konuşma anında alındığı için anlık karar bildiren seçenek, diğerlerinden daha iyi gerekçelendirilir.
• Önceden ayarlanmış bire bir görüşme için uygun ifadeyi seç: Önceden ayarlanmış kişisel görüşme, program maddesi ya da o anda verilen kararla aynı değildir.