İlgi Cümlecikleri

The Missing Folder

Maya is looking for the folder that contains her interview notes. She finds two folders on a desk. Her classmate Leo, who booked the study room, remembers which one is hers. He points to the folder that has a blue label. Maya opens it and finds the notes she needs.

Defining (virgülsüz, zorunlu bilgi) vs Non-defining (virgüllü, ekstra bilgi)

İki klasör arasındaki fark

Masada iki klasör var ve Maya doğru olanı bulmalı. The folder is on the desk. cümlesi, hangi klasörden söz edildiğini söylemiyor. Hangi klasörü araması gerektiğini nasıl belirtiriz?

Bu bölümde birleşik cümlede isim için gerekli bilgiyi belirleyip uygun ilgi cümleciğini ve ilgi zamirini seçebileceksin.

Gerekli bilgi ismi seçilebilir kılar

Bir isimden sonra gelen ilgi cümleciği, o isim hakkında bilgi verir. Bu bilgi, birden fazla olası kişiyi ya da şeyi ayırt etmek için gerekiyorsa cümlecik ismi tanımlar. Bu yapıya belirleyici relative clause veya tanımlayıcı relative clause denir. İki Türkçe ad da burada aynı işlevi anlatır.

Örneğin the folder that contains the interview notes ifadesinde that contains the interview notes, hangi klasörün kastedildiğini belirler. Bu bölüm çıkarılırsa yalnızca the folder kalır. Masada iki klasör bulunduğu için Maya’nın aradığı klasör anlaşılmaz.

İsmi ve gerekli bilgiyi şöyle eşleştir:

• Kişi: the student who booked the room
• Nesne: the folder that has a blue label

İlgi cümleciği ismin hemen ardından gelir. Böylece okur, hangi bilginin o ismi tanımladığını izleyebilir.

İsim ve ilgi zamirini eşleştirme

İlgi cümleciği seçerken önce tanımlanan isme bak. İsim bir kişiyse who uygun bir başlangıç seçimidir. İsim bir şeyse that kullanılabilir. Bu temel eşleştirme, yeni bir cümlede ilgi zamirini seçmeye yardım eder.

İlk cümlede who booked the room kişiyi tanımlar. İkinci cümlede that has a blue label klasörü tanımlar. Her iki ilgi cümleciği de hangi kişiden ya da nesneden söz edildiğini belirlemek için gereklidir.

Yaygın bir hata, her ilgi zamirini her isimle kullanabileceğini varsaymaktır. Önce ismin kişi mi nesne mi olduğunu kontrol et, sonra cümleciğin o ismi ayırt etmek için gerekip gerekmediğini düşün. Noktalama işaretlerinin anlamı nasıl etkilediği bir sonraki karşılaştırmada netleşecek.

• Hangisi kişiyi tanımlar? Who burada kişiyi, yani the tutor ifadesini tanımlar.
• Birden fazla rapor arasından belirli olanı nasıl tanımlarsın? Report bir nesnedir ve that includes the survey hangi raporun kastedildiğini belirtir.
• Kişiyi tanımla: the researcher ___ collected the forms. Researcher bir kişidir. Bu nedenle kişiyi tanımlayan ilgi zamiri who olur.

Virgül varlığının cümleden çıkarılabilirlik ve 'that' yasağına etkisi

Virgülün taşıdığı anlam

Bir virgül, ilgi cümleciğinin yalnızca nerede durduğunu değil, isimle nasıl ilişki kurduğunu da gösterir. İsim, klasörün üzerindeki etiket gibidir. Yan cümlecik bazen doğru klasörü bulmaya yarar. Bazen zaten bilinen klasöre ek bilgi verir. Bu iki işlev, cümlenin kimi ya da neyi kastettiğini değiştirir.

Önceki örneklerde isim grubunu seçmeye yarayan bilgiyi belirledin. Şimdi aynı fikri noktalama üzerinden karşılaştır. Belirleyici relative clause isim grubunun hangi kişi veya nesne olduğunu seçer. İngilizcede bu tür cümlecik genellikle virgülle ayrılmaz. Tanımlayıcı relative clause ise zaten belirli olan isim hakkında ek bilgi verir. Genellikle virgülle ayrılır.

Aynı kişiler, farklı anlam

• The students who submitted the form can enter.
• The students, who submitted the form, can enter.

İlk cümlede who submitted the form bilgisi, içeri girebilecek öğrencileri seçer. Formu teslim etmeyen öğrenciler bu grubun dışında kalır. İsim tek başına yeterince belirgin değildir. Yan cümlecik hangi öğrencilerden söz edildiğini sınırlar.

İkinci cümlede virgüller yan cümleciği ana bilgiden ayırır. Cümle, konuşanların zaten belirli bir grup öğrenciyi bildiğini ve grubun tamamının formu teslim ettiğini varsayar. Form bilgisi yeni bir grup seçmez. Bilinen gruba ek açıklama verir.

Burada seçilen ilgi zamiri iki cümlede de who sözcüğüdür. Çünkü her iki cümlecik de insanları anlatır. Anlam farkını yaratan zamir değil, virgülün cümleciği isimle nasıl ilişkilendirdiğidir. Zamir seçimi ile cümlecik seçimi bağlantılıdır, ancak aynı karar değildir.

Kararı üç adımda ver

1. Önce ismin cümlede zaten belirli olup olmadığını düşün. Okur hangi öğrencilerden veya hangi klasörden söz edildiğini biliyor mu?
2. Yan cümleciğin bu ismi seçip seçmediğine bak. Okur doğru kişiyi ya da nesneyi bulmak için bu bilgiye ihtiyaç duyuyorsa cümlecik belirleyicidir.
3. Bilgi yalnızca bilinen isim hakkında ek ayrıntı veriyorsa virgül kullan. Bu durumda cümlecik tanımlayıcıdır.

Çözümlü örnek

The folder that contains Maya’s interview notes is on the desk.

Masanın üzerindeki birden fazla klasör arasından doğru olanı bulmamız gerekiyor. Hangi klasör olduğunu that contains Maya’s interview notes bilgisi seçiyor. Bu yüzden cümlecik belirleyicidir ve önüne virgül konmaz. That burada klasörü anlatır. Virgül kararı ise cümleciğin klasörü seçmek için gerekli olmasına dayanır.

Yakın örnek

Maya’s folder, which contains her interview notes, is on the desk.

Bu kez Maya’s folder zaten belirli bir klasörü gösteriyor. Notları içerdiği bilgisi o klasörü diğerlerinden ayırmak için gerekli değil. Ek açıklama sağlıyor. Bu nedenle which contains her interview notes virgülle ayrılmış tanımlayıcı cümleciktir.

İki cümle de klasörün masada olduğunu söyler. Fakat ilkinde yan cümlecik “hangi klasör?” sorusuna cevap verir. İkincisinde klasör zaten bellidir ve yan cümlecik hakkında ek bilgi verir. Dolayısıyla virgül eklemek yalnızca nefes yeri değiştirmek değildir. Okurun hangi bilgiyi seçici, hangisini ek bilgi olarak okuyacağını etkiler.

Sık karıştırılan nokta

İlgi zamiri seçimi de anlamı desteklemelidir. İsim bir kişiyse who, bir nesneyse which örneklerdeki gibi kullanılabilir. Ancak virgülün varlığı tek başına hangi zamirin seçileceğini söylemez. Önce cümleciğin belirleyici mi tanımlayıcı mı olduğuna, ardından zamirin anlattığı isme ve cümlecik içindeki görevine bak. Böylece noktalama ve zamir kararlarını birbirine karıştırmadan aynı birleşik cümlede birlikte uygularsın.

• The books, which arrived today, are on the table. cümlesinde bilgi ek açıklama mıdır? Virgüller, kitapların bugün geldiği bilgisini grubu seçmek için gerekli olmayan ek bilgi olarak sunar.
• Yalnızca burs başvurusu yapan adayları anlatan cümleyi seç. Başvuru bilgisi hangi adayların katılabileceğini seçtiği için cümlecik belirleyicidir ve virgülle ayrılmaz.
• My laptop, ___ needs a new battery, is at home. Ek bilgiyi ayıran noktalama nedir? My laptop belirli bir bilgisayarı gösterir. Yan cümlecik ek bilgi verir ve virgülle ayrılır.

İlgi zamiri, yan cümleciğin hangi isme bağlandığını gösterir. Seçim yaparken iki ipucunu birlikte kullan: önce isim bir kişiyi mi, bir şeyi mi anlatıyor, sonra ek bilginin o kişiyi veya şeyi seçmek için gerekli olup olmadığına bak. İlk ipucu zamiri, ikinci ipucu cümleciğin virgülle ayrılıp ayrılmayacağını belirler.

Tek bir örneği adım adım çözümleme

Maya, üniversite semineri için ayrılan odalar listesini inceliyor. Listede birden fazla oda var, ama toplantının yapılacağı odayı özellikle belirtmek istiyor. Kuracağı cümlede her kararı sırayla vermek gerekir.

• Önce bağlanacak ismi belirle. İsim room, yani bir yeri veya şeyi anlatıyor. Bu nedenle kişi için kullanılan who uygun değildir.
• Sonra ek bilginin görevini kontrol et. Maya, listedeki hangi odayı kastettiğini ayırt etmek istiyor. “Seminer için ayrılmış olan” bilgisi çıkarılırsa dinleyici hangi odadan söz edildiğini bilemez. Bu bilgi seçmek için gereklidir.
• Gerekli bilgiye uygun zamiri seç. Belirleyici ilgi cümleciğinde, şeyleri anlatan isim için which veya that kullanılabilir. Bu örnekte that seçimiyle cümle tamamlanır: Maya chose the room that had a projector.
• Virgül kararını anlamla doğrula. Cümle, odanın hangisi olduğunu seçiyor. Bu yüzden ilgi cümleciğini virgülle ayırmayız. Virgül koymak, bilgiyi seçici olmaktan çıkarıp ek bilgi gibi gösterebilir.

Bu çözümlemede zamir seçimi ve ilgi cümleciği seçimi aynı şey değildir. Room sözcüğü who seçeneğini elerken yardımcı olur. Bilginin gerekli olup olmadığı ise cümleciğin belirleyici mi, tanımlayıcı mı olduğunu gösterir.

Anlam ve noktalama karşılaştırması

Tablodaki son iki örnekte that kullanmayız. Virgüller, ilgi cümleciğinin temel ismi seçmek için değil, zaten belirli olan isim hakkında ek bilgi vermek için kullanıldığını gösterir. Bu nedenle “kişi gördüm, otomatik olarak who seçerim” veya “virgülün yerine that koyabilirim” düşünceleri yanıltıcıdır. Zamir, yalnızca ismin kişi ya da şey olmasına göre seçilmez. Cümleciğin türü de seçimi sınırlar.

Konuşmada kararları izleme

Kararı sınamak için önce virgülsüz cümlede dinleyicinin hangi kişiyi veya şeyi seçtiğini bul. Cümlecik bu seçimi yapıyorsa belirleyicidir. Kişi için who ya da that, şey için which ya da that kullanılır. Ardından aynı ismin zaten açıkça belirli olup olmadığını düşün. Bilgi yalnızca ek açıklamaysa tanımlayıcı yapı seçilir, virgül kullanılır ve kişi için who, şey için which tercih edilir. İki kontrolü birlikte yapmak, zamiri ve noktalama işaretini aynı anlam kararına bağlar.

which

şeyler için kullanılan ilgi zamiri

• Kişi bildiren isimden sonra that hiç kullanılamaz. Doğru mu? Belirleyici cümlecikte kişi için who veya that kullanılabilir. Seçim cümleciğin gerekli bilgi vermesine bağlıdır.
• Zaten belirli bir nesneye virgülle ek bilgi verirken hangisi uygundur? Nesne zaten belirliyse cümlecik ek bilgi verir. Tanımlayıcı kullanımda which virgülle ayrılır.
• Birden çok aday arasından kişiyi seçen cümlecikte hangi seçenek uygundur? Cümlecik hangi kişiden söz edildiğini belirlediği için belirleyicidir ve virgül almaz. Kişi için who uygundur.

İki ayrı cümle aynı kişiyi ya da şeyi anlatıyorsa, ortak adı bir kez kullanıp diğer cümledeki bilgiyi ona bağlayabilirsin. Böylece metin daha akıcı olur ve okur hangi bilginin hangi isme ait olduğunu daha kolay izler. Önce iki cümledeki ortak adı bul, sonra ikinci cümlede o adı açıklayan bölümü belirle.

Örneğin: The researcher met a student. The student designed the survey. İki cümlede de the student ortak bilgidir. İkinci cümledeki kişi bilgisini ilk cümledeki ada bağlayınca sonuç şöyle olur: The researcher met a student who designed the survey. Burada ilgi zamiri, kişi olan a student adına bağlanır. Ardından gelen bölüm öğrenciyi tanımlar.

Bu tür birleştirme yalnızca cümleyi kısaltmaz. Bilginin önemini de düzenler. Okur, önce ana cümledeki olayı görür, sonra ilgi cümleciğinden ilgili ayrıntıyı alır. İsim belirlemek için gereken bilgi ana cümleye sıkıca bağlanır. İsim zaten belliyse ve ek bilgi yalnızca açıklama sağlıyorsa virgüller kullanılır. İkinci durumda zamir seçimi de virgül ipucuyla uyumlu olmalıdır.

Bilgiyi birleştirirken seçim yapmak

Yeni bir çift cümleyi birleştirirken şu sırayı uygula:

1. İki cümlede yinelenen adı bul.
2. Ek bilginin, hangi kişiyi ya da şeyi kastettiğini seçmek için gerekli olup olmadığını belirle.
3. İsim kişi ise who, şey ise which seçeneğini değerlendir. Belirleyici yapıda that da kullanılabilir.
4. İsim zaten belirliyse ek bilgiyi virgüllerle ayır ve that kullanma.

Örneğin: The department invited a lecturer. She studies language assessment. Ortak gönderim a lecturer ve she üzerinden kurulur. Birleştirilmiş cümle: The department invited a lecturer who studies language assessment. Bu ek bilgi, hangi öğretim görevlisinin davet edildiğini gösterir. Zamiri yalnızca sözcüğün hemen önündeki ada göre seçmek yetmez. Cümledeki işlevini de kontrol et. Burada kişi, araştırmayı yapan kişidir.

Buna karşılık, okur hangi öğretim görevlisinden söz edildiğini zaten biliyorsa cümle şöyle kurulabilir: Dr Patel, who studies language assessment, joined the panel. Ad zaten belirli olduğu için ek bilgi virgülle ayrılır. Virgülleri çıkarıp aynı yapıda that kullanmak, cümlenin bilgi düzenini değiştirir. Noktalama, yalnızca duraklama işareti değil, okurun bilgiyi nasıl yorumlayacağını gösteren bir ipucudur.

Cümleleri yeniden kurma

İlk satırdaki ek bilgi, hangi çalışma odasının kastedildiğini belirler. İkinci satırda ise oda zaten tanımlanmıştır. Kat bilgisi yalnızca ek açıklamadır. Bu nedenle iki satırda aynı türden bir ilişki kullanılmaz. Seçimini yalnızca cümlelerin yüzeyde benzemesine göre yapma. Önce anlamı, sonra virgül ve zamir uyumunu denetle.

Bir başka kontrol de ilgi cümleciğinde eksik olan rolü bulmaktır. The assistant who organised the workshop örneğinde asistan, düzenleme işini yapan kişidir. Buna karşılık the article which the assistant recommended örneğinde makale, önerilen şeydir. İlkinde kişi için who, ikincisinde şey için which kullanılır. İsimleri karıştırırsan zamir de yanlış ada bağlanabilir.

Kampüs duyurusunu düzenleme

Aşağıdaki konuşmada Maya ve Leo bir duyuru metnini tek cümlelerde daha anlaşılır hâle getiriyor. Her örnekte ortak adı bul ve ek bilginin seçim için gerekli mi, yoksa yalnızca açıklayıcı mı olduğunu izle.…

Bir cümleyi düzeltirken önce ek bilginin ismi seçip seçmediğini, sonra zamirin o isme uyup uymadığını denetle. Virgül, yalnızca duraklama işareti değildir. Bilginin hangi isimlere uygulandığını da etkiler.

Düzeltme sırası

Önce cümlenin kastettiği grubu belirle. Ardından yan cümleciğin bu grubu seçmek için gerekli olup olmadığını sor. Gerekiyorsa virgül koyma. Ek bilgi veriyorsa yan cümleciği iki virgülle ayır.

• Seçici bilgi: The students who revised their drafts submitted them on time. Burada yalnızca taslaklarını gözden geçiren öğrencilerden söz ediliyor.
• Ek bilgi: The students, who revised their drafts, submitted them on time. Virgüller, öğrencileri zaten bilinen bir grup olarak sunuyor ve gözden geçirme bilgisini ekliyor.

Sonra ilgi zamirini denetle. Kişiler için who, nesneler için which uygundur. That, kişileri veya nesneleri tanımlayan seçici yan cümleciklerde kullanılabilir. Virgülle ayrılan ek bilgi cümleciklerinde kullanılmaz.

Hataları ayıklama

The laptop, that belongs to the research team, is missing. cümlesinde iki ipucu birbiriyle çatışıyor. Virgüller ek bilgi gösteriyor, fakat that burada uygun değil. Ekipte birden fazla dizüstü bilgisayar olduğu ve hangisinin kayıp olduğu belirtilmek isteniyorsa The laptop that belongs to the research team is missing. yaz. Tek, bilinen dizüstü bilgisayara ek bilgi veriliyorsa The laptop, which belongs to the research team, is missing. biçimini seç.

Bu kontroller, Belirleyici Relative Clause ile Tanımlayıcı Relative Clause ayrımını birlikte kullanmana yardım eder. İlgi Zamiri Seçimi, ismin kişi mi nesne mi olduğuna ve cümleciğin görevine bağlıdır. İlgi Cümleciği Seçimi ise cümlenin hedeflediği anlamı korumalıdır.

Daha önce birleştirdiğin iki cümleyi düşün: Ortak isim için hangi bilgiyi seçici, hangisini ek bilgi olarak kullanmıştın? Hangi noktalama ya da zamir kararından hâlâ emin değilsin? Bir sonraki başlık yeni bir gramer konusu değil. Bu derste yaptığın seçimleri kendi cümlelerinde gözden geçirmen için son bir fırsat.

• Ek bilgi veren cümlecikte that kullanmak doğru mudur? Ek bilgi cümleciği virgülle ayrılır ve bu kullanımda that yerine kişi için who, nesne için which seçilir.
• Bilinen tek bir cihaz hakkında ek bilgi veren doğru cümleyi seç. Bilinen tek cihaza ek bilgi virgülle ayrılır ve nesneye which ile gönderme yapılır.
• Kişi ek bilgi alıyor: “Nora, ___ teaches biology, runs the club.” Uygun zamiri yazın. Nora bir kişidir ve ek bilgi virgülle ayrıldığı için uygun ilgi zamiri who olur.