Kısaltılmış Yan Cümleler

Önceki derste ilgi cümleciklerinin bir ismi nasıl açıkladığını gördün. Şimdi bu tür bilgileri daha kısa bir yan cümleyle ifade etmeye bak.

Aktif (-ing) ve Pasif (-ed/having been) yapılarla cümleleri akıcı ve ekonomik hale getirme

The Survey Deadline

Maya was preparing a short report for a university research project. While she was checking the survey responses, she noticed that one question had been misunderstood. Because Leo was worried about the deadline, he offered to help. After Maya had corrected the question, she sent the revised form to the students. When the responses were collected, the team began its analysis.

Aynı bilgiyi daha kısa söylemek

Anket raporunda cümleleri kısaltman gerekiyor. While Maya was checking the survey responses, she noticed an error. cümlesini, eylemleri ve yapan kişiyi değiştirmeden nasıl kısaltırsın? Bu kartın sonunda en az dört tam yan cümleyi ortak özneyi ve anlam ilişkisini koruyarak kısaltabileceksin.

Bir participle clause, öznesi ve çoğu zaman yardımcı fiili yazılmadan kurulan kısaltılmış yan cümledir. Önce tam biçimdeki yan cümlenin öznesini bul. Bu kişi ya da şey ana cümlenin öznesiyle aynıysa, özneyi kaldırıp fiili uygun participle biçimine getir.

1. While Maya was checking the responses, she noticed an error. → While checking the responses, Maya noticed an error.

İki eylem aynı anda sürer. Yan cümledeki ve ana cümledeki özne Maya’dır.

2. Because Leo was worried about the deadline, he offered to help. → Worried about the deadline, Leo offered to help.

Başlangıçtaki yan cümle nedeni bildirir. Kısaltılmış biçimde neden, Leo’nun durumunu anlatan participle ile korunur.

3. After Maya had corrected the question, she sent the revised form. → Having corrected the question, Maya sent the revised form.

Düzeltme, gönderme eyleminden önce tamamlanır. Having corrected bu önce gerçekleşme ilişkisini gösterir.

4. When the responses were collected, they were stored securely. → When collected, the responses were stored securely.

Burada yan cümle edilgendir. Kısaltılmış yan cümlenin örtük öznesi, ana cümlenin öznesi olan yanıtlardır.

Kısaltmadan önce özneyi denetle

Ortak özne denetimi, kısaltma sırasında en önemli kontroldür. Yan cümledeki özne ana cümledeki özneyle eşleşmiyorsa, özneyi düşünmeden silmek yanlış bir anlam yaratabilir. Bu kontrolü yapmadan yalnızca fiilin biçimine bakma.

Kısaltma, zamanı tek başına belirleyen bir işaret değildir. Aynı anda gerçekleşen eylemlerde -ing biçimi sık görülür. Daha önce tamamlanan eylemde having + past participle kullanılabilir. Neden ilişkisi ise bağlamdan anlaşılabilir. Dönüşüm sırasında “önce”, “aynı anda” ya da “neden” anlamlarından hangisinin bulunduğunu koru.

• Yan cümle öznesi ana cümle öznesinden farklıysa onu doğrudan silebilirsin. Özne eşleşmesi kontrol edilmeden yapılan kısaltma, eylemi yanlış kişiye ya da şeye bağlayabilir.
• Önce tamamlanıp ardından gerçekleşen eylemi hangi biçim korur? Having submitted, formu kontrol etme eyleminden önce tamamlanan gönderme eylemini belirtir.
• Kısalt: Because Omar was tired, he left early. Yanıtı yaz. Tired nedeni korur ve öznesi ana cümlenin öznesi Omar ile eşleşir.

Bir kısaltılmış yan cümlede özne çoğu zaman yazılmaz. Okur, bu özneyi ana cümlenin öznesinden çıkarır. Bu nedenle iki bölümün aynı kişiyi ya da şeyi anlatıp anlatmadığını kontrol et. Bu kontrol, cümledeki eylemi kimin yaptığını doğru anlamanı sağlar.

Dangling Participle tuzağı: Kısaltılan yan cümlenin gizli öznesinin ana cümlenin öznesiyle tam uyuşması

Örtük özneyi ana cümlede bul

Tam yan cümlede özne açıkça yazılır. Kısaltılmış biçimde ise bu özne genellikle görünmez. Ana cümledeki özne onun kim olduğunu gösterir. Örneğin While Mia was reviewing the answers, she noticed two identical comments. cümlesinde hem Mia hem de she aynı kişiyi anlatır. Bu ortak özne sayesinde yan cümle While reviewing the answers biçiminde kısaltılabilir.

İki bölümü kontrol ederken şu sırayı uygula:

1. Tam yan cümlenin öznesini bul.
2. Ana cümlenin öznesini bul.
3. İkisinin aynı kişiyi ya da şeyi anlattığını doğrula.
4. Ortak özneyi yan cümlede tekrar etmeden kısaltılmış biçimi kur.
5. Yeni cümleyi okuyup eylemi kimin yaptığını yeniden kontrol et.

İlk örnekte Mia yanıtları gözden geçirir ve yorumları fark eder. Kısaltılmış cümlede reviewing eylemini yapan kişi yine Mia olmalıdır. Bu anlam, ana cümledeki özneye bağlanır.

Dört dönüşümde özne kontrolü

İlk üç dönüşümde yan cümledeki özne, ana cümlenin öznesiyle aynı işi yapan kişi ya da gruptur. Son örnekte designed biçimi, anketin tasarlanmış olduğunu anlatır. Tasarlayan kişi belirtilmez. Yine de kısaltılmış bölümün anlattığı şey the questionnaire olduğu için iki bölümün öznesi eşleşir.

Biçim tek başına zamanı belirlemez

Kısaltılmış yan cümlede kullanılan fiil biçimi, eylemin tam olarak ne zaman gerçekleştiğini tek başına göstermez. Örneğin Entering the seminar room ifadesindeki -ing biçimi, cümlenin bağlamından ayrı düşünüldüğünde geçmiş, şimdi ya da gelecek zamanı kesinleştirmez. Zamanı anlamak için ana cümleyi ve çevredeki bilgiyi de okursun.

Aynı kısaltma, tam cümledeki ilişkiye bağlı olarak ana eylemin gerçekleştiği sırada olan bir eylemi veya ona neden olan bir durumu anlatabilir. Checking the survey link, Lina found a broken page. örneğinde Lina bağlantıyı kontrol ederken bozuk sayfayı fark eder. Tam cümlede bu ilişki Because Lina was checking the survey link, she found a broken page. biçiminde açıkça neden olarak belirtilir. Kısaltılmış biçimde bağlantı bilgisi daha yoğundur, ancak özne eşleşmesi değişmez.

Hatalı eşleşme anlamı nasıl bozar?

While reviewing the answers, the deadline passed. cümlesinde ana cümlenin öznesi the deadline ifadesidir. Bu nedenle kısaltılmış yan cümlenin örtük öznesi de son teslim tarihidir. Oysa anket yanıtlarını gözden geçiren şey tarih değildir. Cümle dilbilgisel olarak kurulmuş görünse bile anlam bakımından yanlış kişiyi ya da şeyi eyleme bağlar.

Kastedilen kişi Mia ise ana cümleyi onunla kur: While reviewing the answers, Mia noticed that the deadline had passed. Böylece okur, gözden geçirme eylemini de fark etme eylemini de Mia’ya bağlar. Özne kontrolü, kısaltılmış yan cümlede gizli kalan özneyi görünür bir dayanakla eşleştirir.

• Kısaltılmış yan cümlenin örtük öznesi ana cümlenin öznesiyle eşleşmelidir. Örtük özne ana cümleden anlaşılır. Eşleşme bozulursa eylem yanlış kişi ya da şeye bağlanabilir.
• Hangi seçenek, özne eşleşmesini doğru korur? While Noor was checking the form, she found an error. İlk seçenekte kontrol eden ve hatayı bulan kişi Noor'dur. Ana cümlenin öznesi Noor olduğu için örtük özne doğru eşleşir.
• After Evan read the comments, he revised the survey. cümlesini kısalt. Iki eylemi de Evan yapsın. Yan cümledeki okuma eylemini Evan yapar ve ana cümlenin öznesi de Evan'dır. Bu nedenle özne örtük bırakılabilir.

İlgi cümleciklerinde olduğu gibi, kısaltılmış yapıda da hangi bilginin hangi söze bağlandığını izlemek gerekir. Burada ek olarak, kısaltmanın olayların zaman sırasını veya neden-sonuç bağını koruyup korumadığını denetle. İngilizcede fiil biçimi tek başına “önce”, “aynı anda” ya da “çünkü” anlamını garanti etmez. Bu ilişkiyi bağlam, kullanılan bağlaç ve cümlenin bütünü belirler.

Kısaltılmış bir yan cümlede özne çoğunlukla yazılmaz. Önceki çalışmada yaptığın gibi, bu örtük öznenin ana cümlenin öznesiyle aynı kişiyi ya da şeyi anlattığını kontrol et. Ardından tam cümledeki ilişkinin ne olduğunu belirle: olaylar eşzamanlı mı, biri diğerinden önce mi gerçekleşiyor, yoksa biri ötekinin nedeni mi? Ancak bu anlamı koruyan biçimi seç.

Bir anket raporunu adım adım kısaltma

Maya’nın kampüs anketi raporunu düzenlediğini düşün. Tam yan cümle şu olsun:

Because Maya wanted a higher response rate, she sent a reminder.

1. Özneyi bul. Yan cümlenin öznesi Maya, ana cümlenin öznesi de she, yani Maya’dır. İki bölüm aynı kişiyi anlattığından özneyi kısaltılmış bölümde tekrar etmek gerekmez. Özneler farklı olsaydı bu kısaltma yanlış kişiye bağlanabilirdi.

2. İlişkiyi belirle. Maya’nın daha yüksek yanıt oranı istemesi, hatırlatma göndermesinin nedenidir. Burada amaçlanan anlam “aynı anda” değil, “çünkü” ilişkisidir.

3. Anlamı taşıyan sözcüğü seç. Neden bildiren bağlaç çıkarıldığında, “istemek” eylemini gösteren wanting biçimi nedeni ana cümleye bağlar. Sonuç şöyle olur:

Wanting a higher response rate, Maya sent a reminder.

Bu biçimde Maya’nın isteği ile hatırlatma göndermesi arasındaki neden bağı korunur. Kısaltılmış yan cümle, Maya’nın hatırlatmayı neden gönderdiğini açıklar. Ayrı bir kişi ya da yeni bir olay başlatmaz.

Zaman ve neden bağını karşılaştır

Bu örneklerde -ing biçimi eylemi neden ya da eşzamanlı etkinlik olarak sunabilir. Anlamı tek başına ek belirlemez. Having reviewed ise inceleme eyleminin ana cümledeki düzenlemeden önce tamamlandığını vurgular. Concerned biçiminde geçmiş ortaç, Maya’nın durumunu belirtir. Geçmiş zamanda gerçekleşmiş ayrı bir olay anlamına gelmez.…

İlgi cümleciklerinin hangi ismi açıkladığını zaten biliyorsun. Şimdi aynı dikkatle tam bir yan cümleyi daha kısa kurarken anlamı koru.

Üniversite anketinin son günü. Maya yanıtları düzenliyor ve raporu teslim etmeye hazırlanıyor. Her dönüşümde önce yan cümledeki işi kimin yaptığını belirle, sonra bu işi ana cümleye bağla. Özne aynı kişiyse yan cümledeki özneyi ve çekimli fiili kaldırıp fiili uygun participle biçimine getir. Son biçimin zaman sırasını veya neden ilişkisini hâlâ açıkça taşıdığını da kontrol et.

Dört dönüşüm üzerinde çalış

Her örnekte tam yan cümle, kısaltılmış biçim ve korunan anlam birlikte gösteriliyor. Değişiklik yalnızca cümleyi kısaltmak değildir. Eylemi yapan kişiyi ve iki eylem arasındaki ilişkiyi okurun hâlâ anlayabilmesi gerekir.

• Because Maya noticed that few students had replied, she sent a reminder.

Noticing that few students had replied, Maya sent a reminder. Maya hem yan cümlede fark eden hem ana cümlede hatırlatma gönderen kişidir. Noticing neden ilişkisini korur: az yanıt fark etmesi, hatırlatma göndermesine yol açmıştır.

• While Maya was checking the survey forms, she found duplicate entries.

While checking the survey forms, Maya found duplicate entries. Kontrol eden ve kayıtları bulan kişi yine Maya’dır. While korununca iki eylemin aynı dönemde gerçekleştiği açık kalır. Bağlam bu örtüşmeyi zaten gösteriyorsa daha kısa biçim de mümkündür: Checking the survey forms, Maya found duplicate entries.

• After Maya had collected the required responses, she closed the survey.

Having collected the required responses, Maya closed the survey. Maya yanıtları önce toplar, sonra anketi kapatır. Having collected biçimi, ilk eylemin tamamlandığını ve ana eylemden önce gerçekleştiğini belirtir. Burada yalnızca collecting demek, tamamlanmışlık ilişkisini aynı açıklıkta vermez.

• Because Maya needed a larger sample, she shared the link with another class.

Needing a larger sample, Maya shared the link with another class. İhtiyacı olan ve bağlantıyı paylaşan kişi aynıdır. Needing neden bağını kurar. Ancak neden ilişkisi her zaman tek bir ek sözcükle belirtilmez. Okur, yan cümleyle ana cümlenin mantıksal bağlantısını bağlamdan çıkarabilmelidir.

Bu örneklerde -ing biçimi tek başına belirli bir geçmiş zamanı göstermez. Olayların sırası, after gibi bir bağlaçla veya having collected gibi tamamlanmışlık bildiren yapıyla anlaşılır. Bu nedenle biçimi seçtikten sonra anlamı da yeniden oku. İlk olay bitmiş mi, iki eylem örtüşüyor mu, yoksa biri diğerinin nedeni mi? Kısaltma bu ayrımı bulanıklaştırıyorsa tam yan cümle daha açık seçim olabilir.

Yeni bağlamda uygula

Bir öğrenci kulübünün tanıtım etkinliğinde posterler hazırlanıyor. Cümleleri kısaltmadan önce her birinde özneyi belirle. Sonra eylem biçiminin zaman ve neden ilişkisini koruduğunu denetle.

1. Because Noor wanted to attract new members, she redesigned the poster.

Wanting to attract new members, Noor redesigned the poster. Aynı özne, Noor. Wanting amacı ve nedeni belirtir.

2. While Noor was arranging the chairs, she noticed a damaged poster.

While arranging the chairs, Noor noticed a damaged poster. İki eylemi de Noor yapar. While, düzenleme ve fark etmenin zaman bakımından örtüştüğünü korur.

3. After Noor had printed the new posters, she put them around campus.

Having printed the new posters, Noor put them around campus. Noor önce posterleri bastırır, sonra asar. Having printed önce tamamlanan işi açık eder.

4. Because Noor received permission, she used the main noticeboard.

Having received permission, Noor used the main noticeboard. İzni alma, panoyu kullanmadan önce tamamlanmıştır. Bu bağlamda tamamlanmışlık vurgusu, neden ilişkisini de destekler.

Son kontrolde özne eşleşmesini yalnızca zamirlerden tahmin etme. Her eylemi kimin yaptığına bak. Ardından kısaltılmış biçimi cümlenin başından sonuna kadar oku. Okur yanlışlıkla ana cümlenin öznesine değil başka bir kişiye eylem yüklüyorsa dönüşümü yeniden kur. Öznesi değişen cümlelerde bu denetim daha da önem kazanır. Böyle bir örneği bir sonraki uygulamada ayrıca inceleyeceksin.

• Because Eli felt nervous, he spoke quickly. özne aynıysa Feeling nervous ile kısaltılabilir. Her iki eylemi de Eli yapar. Feeling nervous neden ilişkisini korur.
• Hangi seçenek önce tamamlanan eylemi açıkça gösterir? Having submitted, formu gönderme eyleminin ana eylemden önce tamamlandığını belirtir.
• Because Hana wanted to help, she stayed late. cümlesini özneyi koruyarak kısalt. Hana hem yardım etmek isteyen hem geç saate kadar kalan kişidir. Wanting neden ilişkisini korur.

İlgi cümleciğinde açıklanan ismi bulmak, kısaltılmış yapıda gizli öznenin hangi isme bağlandığını denetlemeyi kolaylaştırır.

Sarkan participle neden tehlikelidir

Sarkan participle hatası, yan cümlenin ima ettiği kişi ile ana cümlenin öznesinin uyuşmamasından doğar. Cümle dilbilgisel olarak kusursuz görünür. Sorun anlamdadır.

İngilizce, kısaltılmış bir yan cümlenin öznesini yazmaz. Okur, o özneyi ana cümlenin öznesinden çıkarır. Bu yüzden iki bölümün aynı kişiyi anlatması zorunludur.

After reviewing the responses, Maya revised the report. cümlesinde inceleyen de gözden geçiren de Maya'dır. Örtük özne ile ana cümle öznesi aynı kişiye işaret eder, cümle sağlamdır.

After reviewing the responses, the report was revised. cümlesi bozulur. Burada inceleyen şey rapor gibi okunur. Oysa rapor inceleme yapamaz. İşte bu uyuşmazlık sarkan participle hatasıdır.

Onarımın üç adımı

Hatalı cümleyi onarmak için önce eylemi kimin yaptığını belirle, sonra ana cümlenin öznesiyle karşılaştır, sonunda iki özneyi aynı kişiye bağla.

1. Eylemi yapanı bul. Kısaltılmış yan cümlenin anlattığı işi kim yapıyor?
2. Ana cümle öznesini oku. Cümlenin öznesi bu eylemi yapabilir mi?
3. Uyuşmuyorsa düzelt. Ya ana cümlenin öznesini gerçek eyleyene çevir, ya da yan cümleyi tam bir yan cümleye aç.

Üçüncü adımda iki yol vardır. Özneyi değiştirmek çoğu zaman en hızlı çözümdür: the report was revised yerine Maya revised the report yazarsın. Yan cümleyi açmak ise zaman ve neden ilişkisini korumak istediğinde işe yarar: Because Maya had reviewed the responses, the report was revised.

Dört dönüşümü denetleme

Her tam yan cümlede özneyi belirle. Ardından kısaltılmış biçimin aynı özneyi koruyup korumadığını kontrol et.

1. Because Maya had collected the responses, she summarized the findings. → Having collected the responses, Maya summarized the findings.
2. While Maya was checking the figures, she found an error. → Checking the figures, Maya found an error.
3. Because the data were organized by topic, they were easier to compare. → Organized by topic, the data were easier to compare.
4. When Maya was asked to present the results, she prepared a short summary. → Asked to present the results, Maya prepared a short summary.

İlk iki örnekte özne eylemi yapan kişidir. -ing biçimi aktif anlam taşır. Son iki örnekte özne eylemden etkilenir. Past participle edilgen anlam taşır. Bu farkı koru.

Zaman ilişkisi önceki olayın daha önce tamamlandığını gösteriyorsa Having collected gibi tamamlanmış biçimi seç. Eşzamanlı eylemde Checking uygundur. Neden ilişkisi ise kısaltmada kaybolmaz, yalnızca gizlenir: Having collected the responses hem "sonra" hem "çünkü" okumasını taşır.

Dönüşüm haritası

{"title":"Özne ve anlam denetimi","nodes":[{"id":"a","label":"Tam cümle: Because Maya had collected the responses, she summarized the findings."},{"id":"b","label":"Özne: Maya"},{"id":"c","label":"İlişki: önce tamamlanan neden"},{"id":"d","label":"Kısaltma: Having collected the responses, Maya summarized the findings."},{"id":"e","label":"Tam cümle: Because the data were organized by topic, they were easier to compare."},{"id":"f","label":"Özne: the data"},{"id":"g","label":"İlişki: edilgen durum"},{"id":"h","label":"Kısaltma: Organized by topic, the data were easier to compare."}],"edges":[{"from":"a","to":"b","label":"Eylemi yapanı bul"},{"from":"b","to":"c","label":"Zaman ilişkisini belirle"},{"from":"c","to":"d","label":"Özne ve anlamı koru"},{"from":"e","to":"f","label":"Etkilenen özneyi bul"},{"from":"f","to":"g","label":"Edilgen anlamı belirle"},{"from":"g","to":"h","label":"Past participle biçimini koru"}]}

Maya'nın raporu devam ediyor

Maya, düzeltilmiş raporu danışmanına götürür. Danışman cümlelerdeki kısaltmaları tek tek denetler.…