Düzensiz Fiiller

Daha önce tamamlanmış olaylarda düzenli fiilin geçmiş biçimini tanıdın; şimdi tahmin edilemeyen biçimlere dikkat et.

-ed eki almayan, kökten değişen düzensiz fiillerin günlük kullanımı

Biçim değişince

Mina’nın çay içmesini anlatırken drinked demek kulağa düzenli bir geçmiş biçimi gibi gelebilir. Peki hikâyede neden drank kullanılıyor? Çünkü bazı İngilizce fiiller geçmişte -ed eklenerek değil, kendilerine özgü bir biçime dönüşerek kullanılır.

Bu derste yaygın düzensiz fiillerin geçmiş biçimlerini tanıyıp düzenli biçimlerden ayıracak ve bağlamdaki eyleme uygun olanı seçeceksin.

Düzensiz fiil, geçmiş biçimi olağan -ed örüntüsünü izlemeyen fiildir. Bu biçimi yalnızca fiilin sonuna bir ek getirerek güvenilir biçimde tahmin edemezsin. Örneğin drink fiilinin geçmişi drank olur. Have fiili had biçimine dönüşür. Hit ise geçmişte de hit olarak kalır.

Hikâyedeki fiilleri tanı

• Mina had a busy day. cümlesinde had, have fiilinin geçmiş biçimidir. Cümle, Mina’nın o gün yoğun bir günü olduğunu bildirir.
• She drank tea. cümlesinde drank, içme eylemini geçmişte gerçekleşmiş olarak anlatır.
• A ball hit her notebook. cümlesinde hit, topun deftere çarpma eylemini anlatır. Biçim değişmese de cümledeki geçmiş olay anlamı değişmez.

Cümle kurarken özneyi, eylemi ve varsa nesneyi tanı. Örneğin She drank tea. cümlesinde She eylemi yapan kişidir, drank eylemdir ve tea içilen şeydir. Geçmişteki eylemi doğru anlatmak için bu konumda fiilin geçmiş biçimi gerekir.

Düzenli fiillerde önce öğrendiğin -ed örüntüsü işe yarar. Ancak bu örüntüyü her fiile uygulamak hataya yol açar. Drank yerine drinked demek ya da had yerine haved kullanmak, düzensiz biçimi düzenliymiş gibi kurmaktır. Bir başka tuzak, geçmiş olayı anlatırken fiili yalın biçimde bırakmaktır: hikâyede drink değil, drank kullanılır.

[!TIP] İpucu Bir fiille karşılaştığında önce geçmiş biçiminin tanıdık bir düzensiz biçim olup olmadığını hatırla. Hit gibi bazı fiillerde biçim görünüşte değişmez; cümledeki olay, anlamı belirlemeye yardım eder.

[!IMPORTANT] Önemli Düzensiz fiillerin tümü için geçerli tek bir biçim tahmin kuralı yoktur. Bu nedenle drink / drank ve have / had gibi eşleşmeleri tanımak gerekir. Bir sonraki anlatıda, sık kullanılan başka geçmiş biçimleri de göreceksin.

drank

içti

Düzensiz fiil biçimi

Biçimi değişmeyen düzensiz fiil

Cümlede geçmiş fiil

• Have fiilinin geçmiş biçimi haved midir? Have fiilinin geçmiş biçimi had olur; düzenli biçimde -ed eklenmez.
• Geçmişte içme eylemini doğru anlatan biçim hangisidir? Drank, drink fiilinin geçmiş biçimidir; drinked düzenli biçim varsayımından doğan yaygın bir hatadır.
• Geçen gün ona bir defterim vardı: I ___ a notebook. Cümle geçmişteki sahip olma durumunu anlatır; have fiilinin geçmiş biçimi had olur.

Düzenli fiillerde dün gerçekleşen eylemi tanımak için fiilin geçmiş biçimine bakıyordun; şimdi aynı zaman anlamını biçimi değişen fiillerde izle.

Geçmiş biçimi eylemle eşleştirmek

Yaygın geçmiş fiilleri hatırlamanın pratik yolu, önce cümledeki eylemi belirlemek, sonra o eylemin geçmiş biçimini çağırmaktır. İngilizcede geçmişteki her eylem aynı biçimde kurulmaz. Bazı fiillerin geçmiş biçimi kökten değişir, bazılarının yazımı değişmez. Bu yüzden yalnızca fiile alışılmış bir ek getirmek doğru geçmiş biçimini her zaman vermez.

Fiili, bir kampüs gününü anlatan küçük bir fotoğraf albümündeki başlık gibi düşün. Her fotoğraf farklı bir eylemi gösterir; fiilin geçmiş biçimi de o eylemin geçmişte gerçekleştiğini bildirir. Fotoğrafta kahve içmek varsa drink fiilini, topa vurmak varsa hit fiilini hatırlarsın. Önce anlamı tanı, sonra uygun biçimi seç.

Üç fiilin biçimini tanımak

Bu fiiller aynı görünüşte değişmez. Drink ve have farklı geçmiş biçimlerine dönüşür. Hit ise geçmişte de aynı yazılır ve söylenir. Biçimi değişmeyen bir fiili görünce onun düzenli olduğunu düşünme; sınıflandırma, yalnızca yazının değişip değişmediğine değil, geçmiş biçiminin alışılmış örüntüyü izleyip izlemediğine bağlıdır.

drink

Bir sıvıyı tüketmek

had

Have fiilinin geçmiş hali

Fiili cümlede seçmek

Bir geçmiş cümlesi kurarken eylem anlamı, doğru fiili bulmana yardım eder. Ardından, seçtiğin fiilin geçmiş biçimini kullanırsın. Bu kartta önemli olan bütün zaman yapılarını öğrenmek değil, anlatılan eyleme uygun fiil biçimini doğru tanımaktır.

1. Cümlede anlatılan eylemi belirle. Bir içeceği tüketmek, drink eylemidir.
2. Bu eylemi anlatan fiili seç. Geçmişteki içme eylemi için drink fiilinin biçimi dranktır.
3. Fiilin geçmiş biçimini cümlede kullan. Tamamlanmış eylemi şöyle anlatırsın: Maya drank coffee after class.

Burada drank biçimi içme eylemini, after class ifadesi ise olayın bağlamını gösterir. Aynı cümlede özne bir başka kişi olduğunda da geçmiş biç drank olarak kalır. Örneğin Leo drank tea after class. cümlesinde değişen kişi değil, içeceğin adıdır.

Yakın örneklerde biçimi sınamak

Şimdi benzer bir cümlede eylemi değiştir. Birinin içeceği tükettiğini değil, bir dersi olduğunu anlatıyorsan drink değil, have seçersin. Geçmiş biçimi had olur: Maya had a lecture in the morning. İlk cümledeki drank ile ikinci cümledeki had aynı geçmiş bağlamında yer alır, fakat farklı eylemleri anlatır.

Topla ilgili bir olayda hit biçimi kullanılır. Leo hit the ball during the game. cümlesinde fiilin biçimi değişmez. Cümle yine geçmişteki bir olayı anlatır. Bu örnekte geçmiş anlamını yalnızca fiildeki harf değişikliğinden çıkarmaya çalışma; çünkü böyle bir değişiklik yoktur.

Kampüs konuşmasında biçimleri fark etmek

Konuşmadaki had, drank ve hit biçimlerini eylemleriyle eşleştir. Had dersin var olduğunu, drank kahvenin içildiğini, hit ise topa vurulduğunu anlatır. Played biçimi düzenli bir fiille kurulmuştur ve karşılaştırma için konuşmada yer alır. Böylece geçmişi anlatırken her fiilin aynı biçimde davranmadığını fark edebilirsin.

Hızlı hatırlama

Bir eylemi duyduğunda önce fiili anlamıyla eşleştir, sonra geçmiş biçimini hatırla. Kahve içmek için drink, drank; bir dersi olmak için have, had; topa vurmak için hit, hit çiftlerini kullan. Bu eşleştirme, ezberlediğin biçimi cümledeki doğru eyleme bağlar. Sonraki örneklerde bu biçimleri tamamlanmış cümlelerin içinde göreceksin.

• Geçmişte kahve içme eylemi için hangi biçim uygundur? Drank, drink fiilinin geçmiş biçimidir; drinked düzenli ekleme yanılgısıdır.
• Hit fiilinin geçmiş biçimi yazımca değişmeden kalabilir. Hit hem yalın biçim hem geçmiş biçim olarak aynı görünür; bu, fiilin geçmişte kullanılmadığı anlamına gelmez.
• Topa vurma eylemine göre boşluğu tamamla: Yesterday, Noor ___ the ball. Burada geçmişte topa vurma eylemi anlatılır ve hit fiilinin geçmiş biçimi değişmez.
• Geçmişte 'drink' fiilinin kullanılması için her zaman 'drinked' denir. 'Drink' fiili düzensizdir ve geçmiş hali 'drank' olarak değişir.
• Geçmişte bir derse girmeyi anlatmak için hangi fiil kullanılır? Dersi olmak anlamındaki 'have' fiilinin geçmiş hali 'had' biçimine döner.

Düzenli fiilde dünün ipucu çoğu zaman fiilin sonundaki -ed biçimidir; burada eylemi, geçmişte kullanılan düzensiz biçimiyle eşleştiriyoruz.

Günlük dilde en sık karşılaşılan 8 temel düzensiz fiil dönüşümü

Eylemi cümlede doğru biçime yerleştirmek

Geçmişte gerçekleşmiş bir olayı anlatırken yalnızca geçmiş fiili bilmek yetmez. Fiilin cümlede doğru yerde ve doğru özneyle kullanılması gerekir. Kampüs gününü anlatan kısa bir cümlede üç şeyi sırayla kontrol edebilirsin: Eylemi kim yaptı, ne yaptı ve olay ne zaman gerçekleşti?

Örneğin, başlangıçtaki anlam “Leo çalışma odasına gider, dün” olsun. Önce eylemi ve yapan kişiyi belirle: eylem “gitmek”, yapan “Leo”. Ardından dün gerçekleştiğini bildiğin için fiilin geçmişte kullanılan biçimini seç. Bu fiilin geçmiş biçimi, go fiiline -ed ekleyerek oluşturulmaz; biçim değişir. Son olarak özneyi, fiili ve yeri doğal sıraya koyarsın.

Tam cümle şöyledir: Leo went to the study room yesterday. Bu cümlede went, go fiilinin geçmiş biçimidir. Yesterday olayın geçmişte olduğunu gösterir, fakat fiil biçimini kendi başına oluşturmaz. Fiil, geçmiş biçimiyle cümlenin eylemini taşır.

Tam cümleyi kurarken izlenen adımlar

Bu adımlar, fiil biçimiyle cümle kurma becerisini görünür hâle getirir. Önce eylemi belirlemek, yanlış fiili yalnızca yazımına bakarak seçme riskini azaltır. Sonra zaman ipucunu kontrol etmek, cümlede geçmiş biçimin neden kullanıldığını açıklar. Son olarak özne ile eylemi bir araya getirip yeri ve zamanı eklersin.

Aşağıdaki karşılaştırmada benzer cümle görevleri, fiilin düzenli ya da düzensiz biçimine göre ayrılır:

İki cümlede de geçmişte tamamlanmış bir eylem anlatılır. Fark, fiilin aldığı biçimdedir. Düzenli örnekte played biçimi, tanıdık -ed örüntüsünü izler. Düzensiz örnekte ise went biçimini bilmek gerekir; düzenli fiilin biçimini buraya taşıyamazsın.

Yaygın fiiller, farklı biçimler

Sık karşılaşılan fiillerde de cümle kurarken aynı eşleştirme yapılır. Örneğin have fiilinin geçmiş biçimi had, drink fiilinin geçmiş biçimi drank olur. Cümlede bu biçimler, eylemin geçmişte gerçekleştiğini anlatır: Maya had a notebook. ve Leo drank some water.

Her düzensiz fiil aynı biçimde değişmez. drink fiilinin geçmiş biçimi drank olurken, hit fiilinin geçmiş biçimi yine hit biçimindedir. Bu nedenle “geçmişteyse fiil mutlaka değişmiş görünür” düşüncesi güvenilir değildir. Cümlenin anlamına ve fiilin bilinen geçmiş biçimine birlikte bak.

Sık hata: Düzensiz fiile otomatik olarak -ed eklemek. Örneğin goed yerine went kullanılır. Burada sorun cümle sırası değil, eyleme uygun olmayan fiil biçimidir. Fiili cümleye yerleştirmeden önce geçmiş biçimini tanımak bu hatayı önler.

Kampüs konuşmasında biçimi seçmek

Öyküdeki went, saw, took ve came biçimleri, eylemleri tam cümle içinde gösterir. Her biçim belirli bir eylemle eşleşir. Örneğin Maya saw his notebook cümlesinde saw, “görmek” eylemini geçmişte anlatır. Aynı biçimi “gitmek” anlamında kullanamazsın; anlamı belirleyen fiil ile geçmiş biçimi birlikte değerlendirilir.

Hızlı bir kontrol için, kurmak istediğin cümleyi önce anlamıyla söyle: “Maya defteri aldı.” Sonra “almak” eylemini seç ve bu eylemin geçmiş biçimini kullan. Tam cümle Maya took the notebook. olur. Maya taked the notebook biçimi, düzenli fiillerdeki ekleme alışkanlığını düzensiz fiile taşır ve doğru değildir. Bir cümlede özne ya da yer değişse bile seçilen eylemin geçmiş biçimi, anlatmak istediğin eylemle uyumlu kalmalıdır.

• Buyed, buy fiilinin doğru geçmiş biçimidir. Doğru mu? Bu biçim, düzenli fiildeki ekleme örüntüsünü düzensiz fiile yanlış biçimde uygular; doğru biçim bought olur.
• Dün bir arkadaşın eve geldi. Hangi cümle eylemi doğru biçimle anlatır? Came, come fiilinin geçmiş biçimidir ve cümlede geçmişteki geliş eylemini anlatır.
• Dün Sara bizi gördü: Sara ___ us yesterday. Uygun fiil biçimi nedir? See fiilinin geçmiş biçimi saw olur; cümlede özne ve nesne arasındaki eylemi bu biçim anlatır.

Düzenli fiillerde geçmiş zamanı fiilin sonundaki biçimden tanımıştın; kampüs günlüğünde şimdi yalın fiili, eylemin anlamına uygun geçmiş biçimle eşleştir.

Eylem ipucundan fiil seçmek

Bir cümlede önce gerçekleşen eylemi belirle, sonra o eylemi anlatan fiilin geçmiş biçimini seç. Türkçedeki “gitti”, “satın aldı” ve “götürdü” anlamları farklı eylemlerdir; İngilizcede de her birini aynı geçmiş fiille anlatamazsın. Örneğin bir öğrencinin kütüphaneye gitmesi, defter satın alması ve derse defter götürmesi, üç ayrı eylem ipucu verir.

Bu eşleştirmede cümledeki her geçmiş biçim, belirli bir yalın fiile bağlanır. Went biçimi “gitme” eylemini anlatır; yalnızca cümlede geçmiş zaman anlamı bulunduğu için seçilmez. Önce anlamı yakala, sonra fiil çiftini hatırla. Böylece benzer görünen ama farklı eylemler bildiren fiilleri karıştırma olasılığın azalır.

Kampüs günlüğünden seçim yapmak

Aşağıdaki kısa konuşmada bir öğrenci gününü anlatıyor. Her eylem, fiil seçimini daraltan bir ipucu taşır.

Konuşmadaki fiilleri yalın biçimlerine geri bağla: went biçimi go ile, bought biçimi buy ile, took biçimi take ile, saw biçimi see ile eşleşir. Bu geri eşleme önemlidir; çünkü cümlede gördüğün biçim her zaman sözlükte aradığın yalın biçim değildir. Eylem ipucu “bir yere gitmek” ise went uygundur. “Bir şeyi satın almak” ipucu bought biçimini, “bir şeyi yanında götürmek” ipucu took biçimini seçtirir.

Bir fiil biçimini sırf tanıdık göründüğü için seçme. Önce nesneye veya yere bak: Bir kişi bir yere yöneliyorsa gitme eylemi, bir ürün alıyorsa satın alma eylemi anlatılıyor olabilir. Ardından cümlenin tamamını oku ve seçtiğin biçimin anlamı karşılayıp karşılamadığını kontrol et. Örneğin notebook sözcüğü tek başına hangi fiilin gerektiğini söylemez. Öğrencinin defteri aldığı anlatılıyorsa bought, defteri sınıfa götürdüğü anlatılıyorsa took gerekir.

Özne değişse de geçmiş biçim

Bu konuşmadaki went biçiminin I öznesiyle, she öznesiyle veya they öznesiyle kullanılabildiğine dikkat et. Geçmiş biçimi özneye göre değiştirme; doğru biçimi eylemin yalın fiilinden ve cümlenin anlamından seç. Böylece özneye bakıp fiile gereksiz bir ek getirme hatasından kaçınırsın.

Yeni bir günlük kaydında doğru biçimi seçmek

Kampüs günlüğüne başka bir olay eklendiğini düşün: öğrenci kahvaltıda bir sandviç yedi ve daha sonra yeni bir sınıf arkadaşıyla karşılaştı. Burada iki ayrı anlam ipucu var. “Yemek” eylemi için eat fiilinin geçmiş biçimi ate olur. Bir kişiyle karşılaşmayı anlatmak için meet fiilinin geçmiş biçimi met kullanılır.

Cümleleri kurarken seçimini şu sırayla denetle:

1. Eylemi Türkçe anlamıyla belirle: yemek mi, karşılaşmak mı?
2. Bu eylemi anlatan yalın fiili seç: eat ya da meet.
3. Tamamlanmış olayı anlatan uygun biçimi kullan: ate ya da met.
4. Cümleyi tekrar okuyup fiilin olayla uyuştuğunu kontrol et.

Sonuç olarak I ate a sandwich. ve I met a new classmate. cümleleri iki ayrı olayı doğru biçimde anlatır. Buradaki seçim yalnızca fiil biçimini tanımaya değil, anlatılan eylemi doğru yakalamaya dayanır.

bought

satın aldı

Geçmiş Zaman Düzensiz Fiil Çiftleri (V1 -> V2)

• go -> went — Gitmek eyleminin geçmiş biçimi
• buy -> bought — Satın almak eyleminin geçmiş biçimi
• see -> saw — Görmek eyleminin geçmiş biçimi
• write -> wrote — Yazmak eyleminin geçmiş biçimi

• Ece dün kahvaltıda yumurta yedi. Hangi fiil uygundur? Yemek eyleminin yalın biçimi eat, geçmiş biçimi ate olur.
• They took the bus to campus. cümlesindeki fiil, otobüsle gitme eylemini anlatır. Cümledeki took, take fiilinin geçmiş biçimidir ve otobüse binip yolculuk etme bağlamına uyar.
• Dün yeni bir sınıf arkadaşıyla tanıştım: I ___ a new classmate. Karşılaşma eylemini anlatan meet fiilinin geçmiş biçimi met olur.

Dün kampüste yaşananları anlatırken düzenli fiillerde tanıdığın geçmiş işareti, düzensiz fiillerde her zaman aynı biçimde görünmez.

Olay ipucundan cümleye

Bir olay kartı, ne olduğunu söyler; fiilin hangi geçmiş biçimini seçeceğini ise eylemin anlamı belirler. Önce karttaki eylemi bul, sonra o eylemin geçmiş biçimini seç ve cümlede öznenin arkasına yerleştir. Böylece cümle, yalnızca geçmiş zamanı değil, doğru olayı da anlatır.

Tablo, olay kartından cümleye giden ilişkiyi gösterir: eylem anlamı → uygun fiil → geçmiş biçimiyle cümle. Örneğin kartta “kahve içti” yazıyorsa, drink eylemi seçilir ve cümlede drank kullanılır. Fiile -ed ekleyerek drinked yazmak, düzenli fiillerdeki örüntüyü yanlış yere taşır.

Bazı düzensiz biçimler belirgin biçimde değişir: have geçmişte had olur. Bazılarında ise biçim aynı kalır: hit hem temel biçim hem de geçmiş biçim olarak kullanılır. Bu nedenle yalnızca yazılışın değişip değişmediğine bakma; karttaki eylemle fiilin anlamının uyuştuğunu da kontrol et.

Hatalı: Kartta “topa vurdu” yazarken, tanıdık göründüğü için had seçmek. Bu biçim geçmiş zamandır, ancak “vurmak” anlamını taşımaz.

Doğru: Eylemi önce anlamıyla eşleştir, ardından geçmiş biçimini cümleye yerleştir. Leo hit the ball. cümlesinde hem eylem hem biçim karta uyar.

Olay kartlarını gerçek bir güne bağlamak

Tek tek cümleler doğru olsa da, gerçek bir anlatı olayları sırayla dizer. Aşağıdaki kısa anlatı, aynı gün içinde art arda gelen düzensiz fiilleri bir arada gösterir.…