Yetenek ve İzin

Önceki derste sorularda yardımcı fiilin öznenin önüne geçtiğini hatırlayın; burada bu düzeni yeni bir yapıyla karşılaştıracağız.

Can ve can't ile yetenek bildirme ve soruyla izin isteme

A Question in the Media Room

Mina is in the campus media room with her friend Leo. Leo needs help with a short video. Mina can use the camera, but she cannot edit the video yet. Leo asks, “Can you show me the camera?” Mina answers, “Yes, I can.” Then Leo asks, “Can I use your camera?” Mina must decide whether he is talking about ability or permission.

Yetenek ve izin

Leo’nun iki sorusu benzer görünür, ama amaçları farklıdır. Birinde Mina’nın bir işi yapma becerisi sorulur. Diğerinde Leo, kamerayı kullanmak için izin ister. Bu nedenle can yalnızca “yapabilmek” anlamına gelmez; bağlama göre “-ebilir miyim?” biçiminde izin istemeye de yarar.

Bu kartın sonunda günlük yaşamda yetenek ve izin bildiren olumlu, olumsuz ve soru cümlelerini kurup aralarındaki farkı açıklayabileceksiniz. Önce cümlenin ne anlattığını belirleyin: kişinin becerisi mi, yoksa bir şeyi yapmasına izin verilip verilmediği mi?

Olumlu cümle

Bir yeteneği anlatırken özne, can ve yalın fiil sırasını kullanın. Yalın fiil, önüne başka bir çekim eki gelmemiş temel fiil biçimidir. Can bütün öznelerle aynı kalır. Özne değiştiğinde fiile de ek getirilmez.

• I can draw. Ben resim çizebilirim.
• Mina can use the camera. Mina kamerayı kullanabilir.
• They can speak English. Onlar İngilizce konuşabilir.

Örneklerde kişi değişir, ancak can değişmez. Fiil de temel biçiminde kalır. Bu yüzden Mina can uses the camera. biçimi yanlıştır. Can zaten kiplik bilgisini taşır; ardından gelen fiile üçüncü tekil kişi eki eklenmez.

Olumsuzluk ve soru düzeni

Olumsuz cümlede cannot veya kısaltılmış biçimi can’t kullanılır. Ardından yine yalın fiil gelir. Mina can’t edit the video yet. cümlesinde Mina’nın şu an videoyu düzenleyemediği anlatılır. Burada fiil biçimi değişmez.

Yetenek ya da izin hakkında soru sorarken can öznenin önüne geçer. Bu sıra, önceki derste gördüğünüz soru düzenine benzer; burada soru başlatan sözcük can olur.

• Can Mina use the camera? Mina kamerayı kullanabilir mi?
• Can I use your camera? Kameranı kullanabilir miyim?

İlk soru yeteneği, ikinci soru izni sorar. Anlamı yalnızca sözcük sırası değil, durum da belirler. Bir sonraki adımda, kişinin bir işi yapamadığını anlatan olumsuz cümlelere daha yakından bakacaksınız.

• Can I borrow your notes? cümlesi izin istemek için mi kullanılır? Bu soru, kişinin notları ödünç alma becerisini değil, bunu yapmasına izin verilip verilmediğini sorar.
• Hangi cümle olumlu yeteneği doğru biçimde anlatır? Can öznelerle değişmez ve ardından fiilin yalın biçimi gelir.
• Yetenek sorusunda boşluğa hangi sözcük gelmeli? ___ Omar play the guitar? Yetenek sorusunda can öznenin önüne gelir; soru fiili yalın biçimde kalır.

Bir soruda yardımcı fiilin öznenin önüne geçtiğini hatırlayın; burada aynı yardımcı fiilin olumsuz biçimiyle bir eylemin mümkün olmadığını anlatacağız.

Bir eylemin mümkün olmadığını anlatmak

Kampüsün medya odasında bir öğrenci ses kaydını dinleyebiliyor, ancak bozuk bir kulaklıkla kaydı duyamıyor. Olumlu cümle bir yeteneği veya mümkün olan bir eylemi bildirir. Olumsuz cümle ise kişinin o eylemi yapamadığını söyler. Bu ayrım, durumu İngilizcede kısa ve açık biçimde anlatmayı sağlar.

I can hear the recording. cümlesinde kişi kaydı duyabiliyor. I can't hear the recording. cümlesinde ise duyamıyor. Özne değişse bile can ve can't değişmez. Bu nedenle I, you, she veya they ile aynı modal biçimi kullanılır.

Olumsuz cümleyi kurma

Olumsuz yapıyı üç parçaya ayırarak kur:

1. Önce eylemi yapan kişiyi söyle. Örneğin, Maya.
2. Yapılamayan eylemi can't ile belirt.
3. Ardından fiilin yalın biçimini ekle. Örneğin, hear.

Böylece Maya can't hear the recording. cümlesi oluşur. Burada can't, olumsuzluğu ve eylemin yapılamadığını taşır. hear fiili ek almaz. İngilizcede bu fiili hears biçimine çevirmek yanlış olur. Olumsuzluğu kuran yardımcı sözcükten sonra fiil yalın kalır.…

İngilizce sorularda yardımcı fiilin öznenin önüne gelmesi, izin sorularında da tanıdık bir ipucu sağlar.

Tüm şahıslarda sabit kalan modal kuralı ve kısa cevaplar

İzin istemek ile yeteneği sormak

Aynı soru biçimi, bağlama göre farklı bir amaç taşıyabilir. Bir arkadaşına Can you open the door? dediğinde, kapıyı açma becerisini ya da o an bunu yapıp yapamayacağını sorarsın. Bir görevliye Can I open the window? dediğinde ise pencereyi açmak için izin istersin. İlk cümlede beklenen eylemi arkadaşın yapar; ikincisinde eylemi sen yaparsın ve karşı tarafın onayını beklersin.

Burada belirleyici ipucu yalnızca can değildir. Sorudaki özne ve durum birlikte anlamı kurar. Birinden bir şeyi yapmasını istiyorsan you gibi eylemi gerçekleştirecek kişiyi sorarsın. Kendi eylemin için onay istiyorsan I dersin. Sınıf kuralları, yüz ifadesi ve konuşmanın geçtiği yer de niyeti anlaşılır kılar.

Üçüncü cümledeki olumsuz anlamı bağlam belirler. Bilgisayar bozuksa kullanamamak yetenek veya imkânla ilgilidir. Görevli kullanımı yasakladıysa izin yoktur. Bu yüzden olumsuz cümleyi tek başına görüp nedeni kesinleştirme; çevresindeki bilgiyi de değerlendir.

Medya odasındaki karar

Medya odasında kayıt yapmak isteyen bir öğrenci, önce isteğini doğru kişiye yöneltmelidir. Aşağıdaki konuşmada öğrenci izin ister, görevli koşulu açıklar, ardından öğrenci eylemini yeniden belirtir.

Konuşmayı yeniden kurarken her adımın neden gerekli olduğunu izle:

1. Önce izin isteyen kişiyi belirle. Mina kendi kullanımı için onay aradığı için sorunun öznesi I olur. Can I...? bu durumda talebi karşı tarafa yöneltir.
2. Soru düzeninde can öznenin önüne gelir. Bu nedenle soru Can I use...? biçimindedir; Do I can use...? biçiminde değildir. Soruda zaten can bulunduğundan, başına do eklenmez.
3. can sonrasındaki fiili yalın biçimde kullan. Burada doğru seçim use olur; to use veya using değil. Modal fiil, özne değişse bile aynı kalır.
4. Yanıtı koşula göre yorumla. You can use it after class. izin verir ama zamanı sınırlar. You can't record during the lecture. belirli bir eyleme izin vermez. Buradaki can't, genel bir beceriksizlik değil, konuşmada belirtilen kuraldır.

Bu örnekte soru yalnızca “Mina kayıt yapabiliyor mu?” diye bir beceriyi ölçmez. Can I record...? ifadesi, Mina'nın eylemi gerçekleştirmek için onay istediğini gösterir. Görevlinin yanıtı da izin sınırını açıklar. İzin sorusu kurarken önce kimin eylem yapacağını, sonra karşı tarafın bu eyleme onay verip vermediğini saptamak anlam karışıklığını önler.

• Can I borrow the room key? sorusu genellikle ne bildirir? Konuşan kişi anahtarı kendisi ödünç almak için izin ister; eylemi yapacak kişi I öznesidir.
• Bir arkadaşına becerisini sormak için hangisini kullanırsın? Can you...? arkadaşının yapabilirliğini sorar. Modalden sonra fiil yalın gelir ve ayrıca do kullanılmaz.
• Öğretim görevlisinden kayıt izni isterken tamamla: ___ I record this talk? Konuşan kişi kendi eylemi için izin istediğinden Can I...? biçimini kullanır.

Şimdiki zaman sorularında yardımcı fiilin öznenin önüne geçtiğini hatırlayın; bu sıra, etkinlikleri anlatırken kurduğunuz yeni cümleleri de tanımanıza yardımcı olur.

Bir etkinlikten cümleye

Bir etkinlik adını cümleye dönüştürürken önce kişiyi, sonra yapılan işi belirleyin. Ardından bu kişinin işi yapma becerisinden mi, yoksa işi yapmasına izin verilmesinden mi söz ettiğinizi seçin. Bu seçim, cümlenin anlamını değiştirir. Aynı etkinlik iki farklı duruma bağlanabilir.

Örneğin medya odasında bir öğrenci ses kaydı alabilir. Bunu becerisi olarak anlatmak, öğrencinin ne yapabildiğini bildirir. Laboratuvar görevlisinin aynı ekipmanı kullanmasına izin vermesi ise kullanım iznini bildirir. Her iki durumda da etkinlik aynıdır, ancak dinleyicinin anladığı bilgi farklıdır.

• Mina can record clear audio. Mina’nın ses kaydı alma becerisini anlatır.
• Mina can use the studio microphone today. Bağlam uygunsa, bugün mikrofonu kullanma iznini anlatır.
• Mina can't use the studio microphone today. Bugün mikrofonu kullanmasının mümkün olmadığını bildirir. Bağlam, bunun izin verilmemesi mi yoksa başka bir engel mi olduğunu açıklar.

Olumlu ve olumsuz cümlelerde özne değişse bile can biçimi değişmez. Eylemi anlatan fiil de yalın biçimde kalır. Bu yüzden Mina can records cümlesi yanlıştır. Can ifadesinden sonra fiile üçüncü tekil kişi eki eklenmez. Olumsuzlukta can't kullanılır ve ardından yine yalın fiil gelir.

Etkinliği farklı kişilere uyarlama

Bir etkinlik listesini cümleye çevirmek için şu sırayı izleyin:

1. Etkinliği yapan kişiyi belirleyin.
2. Beceri mi, izin mi anlatacağınızı bağlamdan seçin.
3. Olumlu bir bilgi için can, engel veya izin yokluğu için can't kullanın.
4. Etkinliği anlatan fiili yalın biçimde ekleyin.

Örneğin etkinlik “kısa videoları düzenleme” olsun. Kişi Leo ise beceri cümlesi Leo can edit short videos. olur. Aynı bilgi olumsuz kurulursa Leo can't edit short videos. denir. Leo yerine they geldiğinde de can değişmez: They can edit short videos.

Soruya dönüştürürken de etkinliği ve kişiyi koruyun, yalnızca cümle düzenini değiştirin. Leo can edit short videos. cümlesindeki can öznenin önüne geçince Can Leo edit short videos? sorusu oluşur. Soru sözcüğü varsa önce soru sözcüğünü, ardından can ifadesini ve özneyi kullanın: What can Leo edit? Burada da eylem fiili yalın kalır.

Bağlamı okuyarak seçim yapma

Aşağıdaki durumlarda cümlelerin anlamını karşılaştırın. Her örnekte cümle, etkinliği yapan kişiyle başlar. Olumlu cümlede etkinliği yapabildiği ya da yapmasına izin verildiği bildirilir. Olumsuz cümledeyse etkinliğin mümkün olmadığı belirtilir. Soru cümlesi, kişinin bu etkinliği yapıp yapamadığını öğrenmek için kullanılır.

• Bir üniversite kulübünde Sara’nın afiş hazırlama becerisi biliniyor: Sara can design a poster.
• Kulüp bilgisayarını kullanmasına izin verilmiyor: Sara can't use the club computer.
• Bir arkadaş onun becerisini soruyor: Can Sara design a poster?
• Etkinlik hakkında ayrıntı soruluyor: What can Sara design?

Her cümlede etkinlik fiilini kontrol edin. Design ve use yalın biçimdedir. Soruda can özneden önce, what sorusu varsa what da can ifadesinden önce yer alır. Bu örnekleri ezberlemek yerine yeni bir etkinliği aynı sırayla kurun.

Yeni bir duruma aktarım

Bir öğrenci topluluk projesi için kısa bir kayıt hazırlıyor. Dört bilgi verilmiştir: Ada ses düzenleme konusunda beceriklidir; Eren’in bugün stüdyo odasını kullanmasına izin yoktur; Ada’nın hangi dosyaları düzenleyebildiğini öğrenmek gerekir; Eren’in afiş tasarlama becerisini öğrenmek gerekir.

Bu bilgileri dört ayrı İngilizce cümleye dönüştürün. İlk bilgi için beceriyi olumlu biçimde, ikinci bilgi için izin yokluğunu olumsuz biçimde ifade edin. Son iki bilgiyi soru hâline getirin. Her cümlede etkinliği anlatan fiilin yalın kaldığını denetleyin. Sorularda can ile öznenin sırasını da kontrol edin. Böylece aynı çalışma ortamında hem beceriyi hem izni anlatan cümleleri birbirine karıştırmadan kurabilirsiniz.

Bir cümlede beceri ya da izin anlamı tek başına sözcükten anlaşılmayabilir. Örneğin can use the room ifadesi, bağlama göre odayı kullanabilme becerisi değil, kullanma izni anlamına gelebilir. Önce konuşmanın ne hakkında olduğunu belirleyin, sonra cümleyi kurun. Bu kontrol, doğru biçimi seçerken anlamı da korur.

record

Ses ya da görüntüyü kaydetmek.

Modal Fiiller ve İfade Ettikleri İşlevler

• can / can't — Yetenek, yapabilme veya yapamama bildirme
• must — Güçlü içsel zorunluluk bildirme
• mustn't — Kesin yasaklama (yapılması yasak durum)
• should — Tavsiye ve yapılması iyi olan öğüt

• They can prepares the room. cümlesindeki fiil doğru biçimde mi? Can sonrasında fiil yalın kalır; doğru biçim They can prepare the room. olur.
• Bir öğrencinin bugün arşiv odasına girmesine izin yok. Hangi cümle uygun? İzin olmadığını anlatmak için olumsuz biçim kullanılır; can’t sonrasında enter yalın kalır.
• ___ Maya organize the photo files? sorusunu uygun yardımcı fiille tamamlayın. Yetenek ya da izin sorusunda can öznenin önüne gelir; etkinlik fiili de yalın biçimde kullanılır.

Şimdiki zaman sorularında kurduğun yardımcı fiil-özne sırası, burada can ile izin sorusunu kurmana zemin olur.

Sorudan kısa yanıta

Sorudaki can, yetenek veya izin hakkında bilgi ister. Yanıtta özneyi ve can ya da can't biçimini koru. Yanıtı kısa tutmak için eylem fiilini tekrar etmek gerekmez.

• Olumlu kısa yanıt: Yes, you can.
• Olumsuz kısa yanıt: No, you can't.

Konuşmada soru Can I use the microphone? biçimindeydi. Görevli, soruyu soran kişiye yanıt verirken I yerine you der: Yes, you can. Bu değişiklik, konuşmadaki kişilerin bakış açısına bağlıdır; izin anlamı değişmez.

Yapıları birlikte kullanma

Bir kampüs etkinliğini anlatırken olumlu, olumsuz ve soru biçimleri aynı duruma ait olabilir. Örneğin, Mina can present her project. yapabildiği eylemi bildirir. She can't record in the room. bu koşulda izin olmadığını belirtir. Can her partner help? ise partner hakkında bilgi ister.

Burada dikkat edilmesi gereken ortak parça, can sonrasında fiilin yalın biçimde gelmesidir. Özne değişse de can değişmez. Bu nedenle My partner can record doğru biçimdir; My partner cans record yanlıştır. Soru kurarken de can öznenin önünde kalır: Can my partner record?

Can sorusu her zaman izin sormaz. Bir kişinin becerisini soruyorsa yeteneği, bir eylemi yapmasına onay arıyorsa izni sorar. Örneğin Can you play the piano? yeteneği sorar. Can I open the window? izin ister. Durumu belirleyen, yalnızca soru biçimi değil, sorulan eylem ve konuşma bağlamıdır.

Yanlış: Kısa yanıtta sorudaki özneyi otomatik olarak aynen kullanmak veya fiile -s eklemek.

Doğru: Yanıtı kimin verdiğini ve kime verdiğini belirle; özneyi buna göre seç, ardından can ya da can't kullan. Kısa yanıt, sorunun eylemini yeniden söylemeden anlaşılır olabilir.

Sonraki konuda aynı günlük kampüs bağlamı, kibar rica ve önerileri ifade etmek için kullanılacak. Şimdiki zaman sorularındaki yardımcı fiil sırasını hatırlayarak, bu örneklerde hangi noktanın netleştiğini veya hâlâ karışık geldiğini kendin için not et.

• Can your classmates join? sorusuna Yes, they can. denebilir. Kısa yanıtta özne, yanıt verilen kişileri göstermelidir; ardından can gelir.
• Bir öğrenci laboratuvar cihazını kullanmak için izin istiyor. Hangi yanıt uygundur? Olumlu kısa yanıtta özne you olur ve ardından değişmeyen can gelir.
• Can I borrow your notes? Yes, you ___. Kısa yanıtı tamamla. İzin sorusuna olumlu kısa yanıt verirken eylemi tekrarlamadan can kullanılır.