Rica ve Öneri

Daha önce can ile yetenek ya da izin bildirebildiğini hatırla. Bir arkadaşından ders notlarını göndermesini isteyeceksin; hangi ifade isteğini günlük ve nazik duyurur? Bir öneri verirken aynı kalıbı mı kullanırsın?

Could ile kibar rica ve Should ile faydalı tavsiye sunma

Bu kartın sonunda günlük konuşmalarda can veya could ile rica, should ile öneri cümleleri kurabileceksin.

A Busy Afternoon on Campus

Mert is in the university library with Elif. They are preparing a short presentation. Elif has the presentation notes, but Mert needs a copy. A library worker is nearby. Mert wants to ask for help politely. Elif also has an idea for their presentation.

Rica mı, öneri mi?

Kibar rica ve öneri, konuştuğun kişiden bir şey yapmasını istemekle ona ne yapmasının iyi olacağını söylemeyi ayırt etmektir. Rica bir eylemi senden yana yapmasını ister. Öneri ise karşı taraf için yararlı olabilecek bir fikri sunar. Kullanılan modal fiil, konuşmanın amacını açık eder.

Diyalogdaki durumu düşün: Mert, Elif'ten notların bir kopyasını istiyor. Elif de sunum için bir fikir veriyor. İki cümledeki fiiller aynı türden bir iletişim işi mi yapıyor?

Üç ifadenin işlevi

İlk cümlede Mert, Elif'ten bir eylem yapmasını istiyor. Arkadaşlar arasındaki gündelik bir rica için can kullanabilir. Can burada yetenek sormaz; rica anlamını soru biçimi ve konuşma bağlamı birlikte verir. Sondaki please, isteği daha nazik duyurur.

Could ile kurulan soru da bir rica eder, ancak genellikle daha kibar duyulur. İki rica kalıbında da modal fiilden sonra özne, ardından yalın fiil gelir. Bu nedenle fiile -s eklenmez ve to kullanılmaz. Could burada geçmişteki bir yeteneği anlatmaz; rica ifadesinin nezaket tonunu değiştirir.

Should, birine ne yapmasının iyi olacağını söyler. Bu yüzden Elif'in cümlesi Mert'ten bir şey istemek yerine sunuma ilişkin öneri sunar. Should sonrasında da fiil yalın kalır: should add doğrudur, should to add doğru değildir. Rica ile öneriyi ayırmak için kendine şunu sor: “Karşımdakinden benim için bir eylem mi istiyorum, yoksa ona iyi bir fikir mi veriyorum?” Bir sonraki adımda, rica ederken could seçiminin nezaket tonunu nasıl etkilediğine daha yakından bakacağız.

• Bir öneri cümlesinde should sonrasında fiil yalın biçimde gelir. Doğru biçimde should doğrudan yalın fiili izler; araya to gelmez ve fiile -s eklenmez.
• Bir arkadaşından kapıyı kapatmasını nazikçe rica etmek için hangisi uygundur? İlk seçenek bir rica kurar ve could ile daha kibar bir ton verir. Diğer seçenekler öneri anlamına kayar ya da modal fiilden sonra yanlış biçimde to kullanır.
• Bir arkadaşına nazikçe mesajını tekrar etmesini rica et: ___ you repeat that, please? Could daha kibar bir rica olarak uygundur; Can de gündelik bir ricada kullanılabilir. Her ikisinin ardından özne ve yalın fiil gelir.

Can ile yetenek veya izin bildirebildiğini hatırla. Birinden bir şey yapmasını isterken de bu yapı günlük ve doğrudan bir rica kurabilir; could ise aynı isteği daha nazik bir tonda sunar.

Bir ricada konuşmacı, karşısındaki kişiden bir eylem bekler. Nezaket yalnızca “lütfen” sözcüğünü eklemekle oluşmaz; isteği hangi yapıyla kurduğun da önemlidir. Kampüste bir arkadaşına notlarını göndermesini söyler gibi doğrudan bir istekte can uygundur. Bir öğretim görevlisinden yardım isterken could daha yumuşak bir seçenek olabilir.

Could burada geçmişteki bir yeteneği anlatmaz. Bir rica sorusunda, isteği daha kibar duyurur. Yani biçim geçmiş zaman gibi görünse de cümlenin amacı geçmişte ne yapabildiğini sormak değil, şu anda birinden nazikçe yardım istemektir.

Rica cümlesini kurma

1. İstenen eylemi belirle. Örneğin, bir dosyayı paylaşmak.
2. Rica edeceğin kişiyi soru içinde you ile belirt.
3. Could you ifadesinden sonra fiilin yalın biçimini kullan.
4. Cümleyi soru işaretiyle bitir. Bu yapı bir soru biçimindedir, ancak gerçek amacı bilgi almak değil, kibarca istekte bulunmaktır.

Tam örnek: Could you send me the notes, please? Anlamı: Notları bana gönderebilir misin, lütfen? Burada send yalın fiildir. Could you kibar rica kalıbını kurar; please isteği ayrıca yumuşatır.

Yakın bir örnek: Could you share the file, please? Anlamı: Dosyayı paylaşabilir misin, lütfen? İlk örnekle yapısı aynıdır. Yalnızca istenen eylem değişmiştir: send yerine share kullanılmıştır. İki cümlede de could sonrasında fiilin yalın biçimi gelir.

Bir isteğin günlük ve nazik olması, her konuşmada en dolaylı kalıbı seçmen gerektiği anlamına gelmez. Arkadaşına Can you share the file? demek gündelik bir rica kurar. Daha nazik bir ton istediğinde Could you share the file? diyebilirsin. Değişen şey dosyanın paylaşılması değil, isteğin karşı tarafa sunuluş biçimidir.

Rica ile öneriyi ayırma

Rica, karşı taraftan bir eylem yapmasını ister. Öneri ise kişinin ne yapmasının iyi olacağını söyler. Should, öneri verirken kullanılır; can ve could ise bu bağlamda birinden bir şey yapmasını rica etmeye yarar. Örneğin, Could you open the window? bir rica, You should take a short break. ise öneridir.

Bu ayrımı cümlenin biçiminden çok iletişim amacına bakarak yap. İlk cümlede konuşmacı karşısındakinden pencereyi açmasını istiyor. İkinci cümlede konuşmacı, karşısındakine kısa bir mola vermesinin iyi olacağını söylüyor. Öneride should sonrasında da fiilin yalın biçimi gelir. Burada önemli olan, bir yapıyı diğerinin yerine koymamaktır: öneri cümlesini rica gibi, rica cümlesini öneri gibi okumak anlamı değiştirir.

Konuşmada seçim

Aşağıdaki konuşmada istekler ile öneriyi karşılaştır. İki rica, konuşmacıdan bir eylem bekler. Son cümle ise diğer kişinin yapmasının iyi olacağını düşündüğü bir şeyi bildirir.

İlk ricada could kullanılması, oda numarasını kontrol etme isteğini daha nazik kılar. İkinci rica can ile kurulmuştur ve gündelik, doğrudan bir tonda kalır. Son cümlede should kullanılır; Maya, Eren’den bir şey yapmasını rica etmiyor, ona bir öneri sunuyor.

Bir cümleyi sınıflandırırken önce şu soruyu sor: Konuşmacı karşısındaki kişiden bir eylem mi istiyor, yoksa ona ne yapmasının iyi olacağını mı söylüyor? İlk durumda günlük ton için can, daha kibar rica için could seçilebilir. İkinci durumda öneri should ile kurulur. Böylece yalnızca doğru kalıbı seçmez, cümlenin neden rica ya da öneri olduğunu da açıklayabilirsin.

• Could you print this page? geçmişteki bir yeteneği sorar. Could you bu bağlamda geçmiş yeteneği değil, nazik bir ricayı ifade eder.
• Bir arkadaşından kapıyı kapatmasını daha kibarca istemek için hangisini seçersin? Could you ardından yalın fiil gelen kibar bir rica kurar; should öneri bildirir.
• Daha kibar rica: ___ you turn down the music? Could you bu isteği kibarlaştırır ve ardından yalın fiil turn gelir.

Daha önce izin ve yetenek bildiren yapıları kullandın; şimdi konuşanın birinden eylem istemesiyle karşısındakine yol göstermesi arasındaki seçimi netleştir.

İletişim amacına göre doğru modal seçimi ve soru yapıları

Konuşma amacını ayırt etme

Bir rica, dinleyiciden bir şey yapmasını ister. Bir öneri ise dinleyiciye ne yapmasının iyi olabileceğini söyler. Bu farkı, cümlenin sonunda soru işareti olup olmadığına bakarak değil, konuşanın amacını belirleyerek yakala.

İlk iki cümle bir soru biçimindedir ve karşı taraftan eylem bekler. Üçüncü cümle bir soru değildir. Konuşan, notları okumayı yararlı bir seçenek olarak sunar. Bir öneri, emir vermekle aynı şey değildir. Karşıdaki kişinin kararı kendisine kalır.

Öneri cümlesini kurma

Kampüs kütüphanesinde sunumuna hazırlanan Emre’nin prova sırasında önemli bir noktayı atladığını düşün. Derya ona yardımcı olmak istiyor. Önce iletişim amacını belirler: Emre’den hemen bir iş yapmasını mı istiyor, yoksa ona işe yarar bir fikir mi veriyor?

Tamamlanmış örnek

1. Durumu belirle. Emre sunumunu hazırlıyor ve prova sırasında kaynaklarını açıklamayı unutuyor. Derya’nın amacı, Emre’den kendisi için bir şey yapmasını istemek değil; sunumunu geliştirecek bir fikir vermektir.

2. Uygun işlevi seç. Bu nedenle günlük bir ricaya değil, öneriye ihtiyaç vardır. Can you explain your sources? Emre’den bir açıklama yapmasını isteyen bir ricadır. You should explain your sources. ise Emre’ye sunumuyla ilgili bir öneri sunar.

3. Öneriyi doğru sırayla kur. Önerilen kişiyi belirt, ardından should kullan ve eylemi yalın fiille söyle: You should explain your sources. Burada explain, herhangi bir ek almadan kullanılır.

4. Anlamı yeniden denetle. Cümlenin anlamı “Kaynaklarını açıklaman iyi olur” şeklindedir. Derya, Emre’den kendi adına bir şey yapmasını istemez; sunumuna ilişkin bir yol gösterir.

5. Yaygın biçim yanılgısını düzelt. should sözcüğünden sonra fiile üçüncü tekil kişi eki ekleme. Özne he olsa bile He should explains his sources. yanlıştır. Doğru cümle He should explain his sources. biçimindedir. Öneri kalıbında should değişmez ve onu yalın fiil izler.

Bu örnekte belirleyici ipucu, Derya’nın istediği sonuçtur. Emre’nin bir eylemi yapmasını rica etmiyor; sunumunu iyileştirecek bir fikir veriyor. Aynı konu hakkında bir rica da kurulabilir, ancak rica ve öneri farklı iletişim amaçlarına hizmet eder.

Aynı durumda üç farklı seçim

Derya ile Emre’nin konuşmasında bu ayrım daha görünür olur:

İlk öneride Derya, slaytın nasıl geliştirilebileceğini söylüyor. Sonraki cümlede Emre, Derya’dan slaydı kontrol etmesini istiyor; could bu ricayı daha kibar duyuruyor. Son cümlede Derya’dan dosyayı göndermesi isteniyor; can günlük ve doğrudan bir rica kuruyor. Cümlenin sonunda please bulunması isteği nazik hale getirebilir, fakat cümlenin temel amacı yine ricadır.

Bağlamın değiştirdiği seçim

Aynı eylem, konuşma amacına göre farklı cümlelerde yer alabilir. Emre dosyayı göndermeyi teklif etmeyi düşünüyorsa, bu bir öneri değildir; konuşan kendi yapabileceği bir eylemi bildirir. Derya’dan dosyayı göndermesini istiyorsa, rica kurar. Emre’ye dosyayı yedeklemesini tavsiye ediyorsa, öneri verir.

Bir cümle seçerken önce şu ayrımı uygula: Karşıdaki kişiden bir eylemi gerçekleştirmesini mi istiyorsun, yoksa ona hangi eylemin yararlı olabileceğini mi söylüyorsun? İlk durumda rica kalıbını seç. İkinci durumda öneri kalıbını kur ve should sonrasında fiili yalın biçimde bırak.

• Bir arkadaşına dosyasını yedeklemesini tavsiye ediyorsan bu bir öneridir. Doğru mu? Bir eylemin yararlı olacağını söylemek öneridir; karşı taraftan doğrudan bir iş yapmasını istemek ise ricadır.
• Bir arkadaşından toplantı odasını kontrol etmesini daha kibarca nasıl istersin? Bu durumda karşı taraftan bir eylem isteniyor, dolayısıyla kibar rica kalıbı uygundur. Could you isteği soru biçiminde kurar.
• Bir öneride boşluğu tamamla: You should ___ the room before the meeting. Should sonrasında yalın fiil gelir; bu yüzden doğru biçim check olur.

Yetenek veya izin bildiren can yapısını zaten tanıyorsun; şimdi isteğin türünü ve konuştuğun kişiyi dikkate alarak uygun ifadeyi seç.

İsteğin amacını ve ilişkiyi değerlendir

Bir cümledeki kibar tonu yalnızca kullanılan modal fiil belirlemez. Kime konuştuğun ve ne istediğin de önemlidir. Yakın bir arkadaşından küçük bir yardım istemekle öğretim görevlinden bir noktayı açıklamasını istemek aynı sosyal mesafeye sahip değildir.

Kampüste sunum hazırladığını düşün. Arkadaşından dosyanı açmasını istediğinde günlük ve doğrudan bir rica uygundur: Can you open the presentation file for me? Bir öğretim görevlinden değerlendirme ölçütünü yeniden açıklamasını istediğinde daha nazik bir biçim seçebilirsin: Could you explain the marking criteria again, please? İki cümlede de amaç karşı taraftan bir eylem istemektir. Değişen şey, isteğin sunuluş biçimidir.

Bir cümle karşı tarafın yapmasını istediğin işi anlatıyorsa rica ediyorsun. Karşı tarafın yararına olabilecek bir eylemi öneriyorsan öneri veriyorsun. Örneğin, ekip arkadaşın sunum dosyasını yanlış adla kaydettiyse You should rename the file before you send it. diyebilirsin. Burada senden bir iş yapması istenmiyor. Ona ne yapmasının iyi olacağını söylüyorsun.

Aynı ihtiyacı konuşma içinde çöz

Aşağıdaki konuşmada öğrenciler hem yardım istiyor hem de birbirlerine yol gösteriyor. Her ifadenin amacını belirle: İstenen eylem kimin yararına ve cümle bir talep mi, tavsiye mi?

Aylin’in ilk iki isteği karşı taraftan belirli bir eylem bekliyor. Marco’nun son cümlesi ise Aylin’e bir çözüm öneriyor. Could ifadesini burada geçmişteki bir yetenek olarak yorumlamak anlamı kaçırır; konuşmanın amacı güncel ve nazik bir istekte bulunmaktır. Should sonrasında fiilin yalın biçimde geldiğini de koru: should post doğru yapıdır, should posts doğru değildir.

Seçimini yeni durumlarda uygula

Bir öğrenci konferansında konuşmacının son cümlesini duyamadın. Konuşmacı resmî bir konuk olduğu için isteğini daha nazik kur: Could you repeat the last sentence, please? Aynı isteği yakın bir sınıf arkadaşına yönelttiğinde Can you repeat the last sentence? doğal olabilir. Her iki cümlede de konuşmacıdan aynı eylemi istiyorsun; hitap ettiğin kişi, naziklik seçimini etkiliyor.

Şimdi amacı değiştir. Grup arkadaşın konuşma metnini henüz paylaşmadı ve prova yaklaşıyor. Metni göndermesini istiyorsan rica et: Can you share the script with us today? Ona metni erken göndermesinin iyi olacağını söylüyorsan öneri ver: You should share the script before the rehearsal. Bu ayrım, Türkçede de “bunu yapar mısın?” ile “bunu yapman iyi olur” arasındaki farka benzer. Önce cümlenin işlevini bul, sonra İngilizce kalıbı seç.

Kısa karar kontrolü:

• Birinden belirli bir işi yapmasını bekliyorsan rica kur.
• İlişki daha resmîyse veya isteği daha nazik sunmak istiyorsan could biçimini değerlendir.
• Karşı tarafa yararlı olacağını düşündüğün bir eylemi söylüyorsan should kullan.
• should sonrasında fiili yalın biçimde tut.

Yeni bir kampüs durumunu çöz

Konferans günü sınıf arkadaşın, görevli ve öğretim görevlisiyle konuşuyorsun. Sınıf arkadaşından afişleri masaya taşımasını iste. Görevliye kayıt masasının yerini nazikçe sor. Öğretim görevlisine katılımcıların programı daha erken almasının yararlı olacağını söyle. Her durumda önce amacını belirle: ilk iki cümle rica, son cümle öneri olmalı. Ardından ilişkiye uygun bir ifade kur.

Cevaplarını kontrol ederken yalnızca modal fiile bakma. Cümlenin devamındaki eylemin kim tarafından yapılacağını ve bu eylemin bir talep mi yoksa tavsiye mi olduğunu da düşün. Böylece kibar görünen ama amaca uymayan bir cümle yerine, duruma uygun bir iletişim kurarsın.

• Arkadaşından afişleri taşımasını isterken Can you carry these posters? bir rica mıdır? Evet. Cümle arkadaşından belirli bir eylemi yapmasını istiyor, bu nedenle günlük bir ricedir.
• Öğretim görevlinden yönergeyi nazikçe tekrarlamasını nasıl istersin? İlk seçenek öğretim görevlinden nazikçe bir eylem istiyor. Could sonrasında fiil yalın biçimde kullanılır.
• Arkadaşına yararlı bir öneri ver: Your notes are hard to read. You ___ type them tonight. Bu cümle bir eylemi istemiyor, yararlı bir öneri sunuyor. Should sonrasında type yalın biçimde gelir.

Bir kampüs arkadaşından yardım istemek ile ona yol göstermek aynı iletişim amacı değildir; önceki izin ve yetenek çalışmalarından hatırladığın bu ayrım, doğru cümleyi seçmene yardım eder.

Bir sorunu üç adımda ele al: Kimin eylem yapmasını istiyorsun? Karşı tarafın bir şey yapmasını bekliyorsan rica kur. Karşı tarafın ne yapması yararlı olur? Bir çözüm öneriyorsan öneri kur. Son olarak, ilişkinin resmiyetini ve nezaket ihtiyacını düşün. Bu kontrol, ezberlenmiş tek bir kalıbı her duruma uygulamaktan daha güvenilirdir.

Örneğin, sunum dosyanı açamıyorsun ve arkadaşından dosyayı yeniden göndermesini istiyorsun. Bu, arkadaşının yapmasını istediğin bir eylemdir: Can you send the file again? Daha nazik bir rica gerektiğinde Could you send the file again? diyebilirsin. Sorun arkadaşının çok hızlı konuşmasıysa ve konuşmasını yavaşlatmasını istiyorsan, yine bir rica kurarsın: Could you speak more slowly?

Buna karşılık, arkadaşın sunumdan önce çok yorgun görünüyorsa ona çözüm olarak dinlenmesini önerebilirsin: You should take a short break before the presentation. Burada senden bir eylem yapması istenmiyor; ona yararlı olabilecek bir fikir sunuluyor. Bu nedenle amaç, rica ile öneriyi ayıran temel ipucudur.

YANLIŞ: You should send me the file. cümlesini her dosya isteme durumunda kullanmak, isteği tavsiyeye dönüştürür ve amacını belirsizleştirir.

DOĞRU: Dosyanın gönderilmesini istiyorsan Can you send me the file? ya da daha nazik bir tonda Could you send me the file? kullan. Karşı tarafın kendi işi için yararlı bir eylem önereceksen You should save a copy. de.

Kalıpları kurarken modal fiilden sonra fiilin yalın biçimini kullan: Could you check the room number? ve You should check the room number. cümlelerinde eylem check olarak kalır. Could you to check... ve should checks... biçimleri yanlıştır. Rica cümlesindeki you, eylemi yapması beklenen kişiyi gösterir; öneride ise cümle, tavsiye edilen eylemi doğrudan sunar.

Sorunu bir cümleyle tanımla, sonra konuşma amacını seç: birinden eylem istemek için günlük can veya daha nazik could, yararlı bir fikir sunmak için should. Rica ve öneri böylece yalnızca nazik sözcükler değil, farklı amaçlara uygun cümle seçimleridir. Bir sonraki konuda bu yapıları zorunluluk bildiren ifadelerden ayıracaksın. Önceki izin konusunu da düşünerek, birinden izin istemekle birinden yardım rica etmeyi ayırmak senin için şimdi daha net mi?

• Could you lower the volume? bir öneridir. Doğru mu? Bu cümle karşı taraftan bir eylem yapmasını istediği için öneri değil, kibar bir ricadır.
• Arkadaşın sınav öncesi çok yorgun. Hangi cümle öneri verir? You should get some rest. karşı taraftan bir rica etmez, ona yararlı olabilecek bir çözüm önerir.
• Bir arkadaşından kapıyı kapatmasını nazikçe rica et: ___ the door, please? Could you close the door, please? kibar bir ricadır ve could sonrasında fiil yalın biçimde gelir.